فلسفه پیدایش و رسالت روحانیت

هریک از اصناف اجتماعی به‏هدف رفع یکی از نیازهای زندگی انسان پدید آمده‏است. بدون ‏شک نیاز انسان منحصر درتأمین خوراک و پوشاک و آسایش مادی نیست. نیاز غیرمادی انسان به ‏مراتب از نیاز مادی او فراوان‏تر و اساسی‏تر است. زیرا حقیقت انسان و انسانیت او در گرو عناصر غیرمادی است. از جمله این نیازها، نیاز به وحی، نیاز به دین، و نیاز به هدایت آسمانی است. پروردگار جهان برای رفع این نیاز مهم، شخصیت‏های برگزیده‏ای را به‏همراه پیام آسمانی به میان مردم فرستاده ‏است. این چهره‏های ممتاز بشریت حامل سه مسئولیت بزرگ هستند.

1.      دریافت پیام خدا (نبوت، خبرگیری)

2.      انتقال این پیام به مردم (رسالت، ابلاغ)

3.      اجرا و تحقق آن محتوا در سطح جامعه (امامت، ولایت)

پس از رحلت آخرین پیامبر و غیبت آخرین وصی او ـ امام عصر (عج) ـ این سه مسئولیت خطیر نیاز به متولی دارد. لازم است در کنار اصناف مختلف که به رفع نیازهای گوناگون اجتماعی می‏پردازند، صنف دیگری پدید‌اید که این وظایف سنگین را بر دوش گرفته و دنباله‏رو حرکت پیامبران گردد. این صنف، روحانیان و عالمان دین نام گرفته‏اند:

عالمان دین وارثان و جانشینان پیامبران هستند(1) و متناظر با مسئولیت‏های سه‏گانة پیامبران سه تکلیف بزرگ بر عهده دارند. آیه 122 سورة توبه به این سه تکلیف اشاره دارد.

وَ ماکانَ المُؤمِنونَ لِینفِروا کافَّةً، فَلَولا نَفَرَ مِن کلِ فِرقَةٍ مِنهُم طائِفَةٌ لِیتَفَقَّهوا فی الّدینِ وَ لِینذِروا قَومَهُم إِذا رَجَعوا إِلَیهِم لَعَلَّهُم یحذَرونَ

و شایسته نیست مؤمنان همگی کوچ کنند. پس چرا از هر فرقه‏ای از آنان دسته‏ای کوچ نمی‏کنند تا آگاهی عمیق در دین پیدا کنند و قوم خود را ـ وقتی به سوی آنان بازگشتند ـ بیم دهند؟ باشد که آنان (از کیفر الهی) بترسند.

در این آیه که پس از آیات جهاد نازل شده‏، گروه معینی از مؤمنان از حکم وجوب جهاد و حرکت به سوی جبهه جنگ استثنا شده‏اند تا این سه هدف را پی گیرند.

1.      فهم عمیق دین و دریافت پیام وحی از منابع دینی. (لیتفقهو(2))

2.      بازگشت به میان مردم، انذار و هشدار آن‏ها و ابلاغ پیام دین. (لینذروا)

3.      تلاش برای تحقق آرمان‏های دینی. (هدف‏مند بودن تبلیغ و امید اثرگذاری آن اشاره به این وظیفه دارد. لعلهم یحذرون) (3)

تحصیل ادبیات عربی که زبان منابع دین است، آشنایی با قواعد مفاهمة عرفی در علم اصول فقه، علوم قرآنی، علوم حدیث، تفسیر، بررسی منابع روایی، پژوهش به هدف کشف نظر دین در موضوعی خاص و.. . همه تلاش‏هایی است که در راستای فهم عمیق دین صورت می‏گیرد. ایجاد کتابخانه و نمایشگاه، تولید نرم‏افزارهای علوم اسلامی، کتابنامه‏ها، فهرست‏ها، معاجم و.. . گرچه گامی مستقیم در راه تفقه به‏شمار نمی‏رود امّا به کاروان فهم دین کمک می‏کند و مسیر حرکت این کاروان را هموارتر یا کوتاه‏تر می‏سازد.

سخنرانی، تدریس، تألیف کتاب، ترجمة متون دینی، تولید نرم‏افزارهای کاربردی، تشکیل مراکز فرهنگی، و.. . تلاش‌هایی است که درجهت هدف دوّم (تبلیغ دین) صورت می‏گیرد. سازمان روحانیت برای تبلیغ دین باید از هر گونه ابزار مفید و شیوه‌های کارساز و دانش‌هایی که از لوازم تحقق این اهداف است بهره گیرد. پاره‌ای از علوم و معارف نظیر فنون بلاغت و اصول نگارش در راستای همین هدف به سیستم آموزشی حوزه‌ها راه یافته است. این رویه در باره علوم و مهارت‌های دیگر نیز باید اعمال شود.

ولایت اجتماعی، قضاوت و دادرسی، اجرای حدود شرعی، طراحی مدل‏های دینی در علوم انسانی، بسترسازی برای اجرای احکام الهی و تحقق اهداف مکتب و.. . تلاش‏هایی است که در دایرة وظیفه سوم قراردارد. مراد از اجرای دین تنها اجرای احکام دین توسط فرد نیست. پای بندی به احکام دین وظیفة همة مسلمانان است و اختصاصی به طلبه ندارد. بلکه مراد از آن برنامه‌سازی و تلاش منضبط برای اجرای دین در سطح کلان جامعه و تمهید مقدماتی (مانند تشکیل ساختار‌ها، تدوین قواعد و.. . ) است که موجب تسهیل و گسترش رفتار دینی و انگیزه‌سازی برای دینی زیستن و اسلامی ماندن گردد. (4)

وظایف انبیا

رسالت‏های حوزه         1 ـ فهم دین              تفقه                        نبوت

                             2 ـ تبلیغ دین(5)            انذار                        رسالت

                             3 ـ اجرای دین           حذر مردم                 امامت

بر این اساس شجره‌نامة صنفی روحانیت از مسیر عالمان ربانی دورة غیبت به امامان معصوم و از طریق آنها به پیامبران الهی می‌رسد. عالمان ربّانی و مردان خدا در شمار پدران صنفی طلاب علوم دینی هستند. طلبگی سلسله‏ای است متصل به عالمان بزرگ، امامان و پیامبران. نسب‏نامة طلاب به مردان بزرگ تاریخ منتهی می‏شود و صف طولانی روحانیتِ تاریخ، قافله‏سالاری مانند نوح (ع) و ابراهیم‏ (ع) دارد. (6)

طلبه از نظر صنفی و شغلی از تبار پیامبران است و سلالة نوح، ابراهیم، موسی، عسیی، محمّد و وارث علی و فاطمه و حسین، و این بس افتخارآمیز و مسئولیت آفرین است. نیاکان صنفی طلبه، انبیا و اولیا هستند؛ یعنی وظایفی را که آن‏ها بر دوش داشته‏اند و خدمتی را که آن‏ها در جامعه انجام می‏داده‏اند، طلبه، در شرایط امروز، بر عهده گرفته‏ است. پیامبران خدا به واسطة وحی با پیام خدا آشنا شدند، طلبه نیز در دوره تحصیل خود با سخن خدا آشنا می‏شود. پیامبران، مردم را به خدا و تقوی دعوت می‏کردند، و سخن خدا را به مردم انتقال می‏دادند، طلبه نیز همین خدمت اجتماعی را برگزیده‏ است. پیامبران در راه دفاع از دین و تحقق ارزش‏های الهی کوشیدند، وظیفة طلبه نیز همین است. پیامبران به تعلیم و تربیت و هدایت مردم پرداختند. طلبه هم در همین مسیر گام برمی دارد، و البته پیامبران بدون توقع پاداش، در معرض آزار و توهین و تمسخر مردم قرار گرفتند، طلبه هم باید برای این امور آماده باشد. می‌توان گفت که طلبه، همکار امام زمان (عج) است و دغدغه‌های آن حضرت وجود او را نیز فراگرفته است. دغدغة اسلام و کفر، دغدغة حق و باطل، دغدغة جهان اسلام، دغدغة تحقق جامعه ایدآل اسلامی و دغدغة تربیت انسان‌های صالح و مقرّب. می‌توان گفت که طلبه سرباز امام زمان است و نیرویی برای تحقق آرمان‌های آن حضرت، یعنی در لشکر فرهنگی حضرت مهدی (عج) مسئولیت خاصی می‌پذیرد و سنگر خالی‌ای را پر می‌کند و به عنوان عضوی از یک مجموعه که امام زمان فرمانده و قافله‌سالار آن است انجام وظیفه می‌کند. می‌توان گفت که طلبه سهم امام است. یعنی نه تنها درآمد نقدی طلبه که تمام وجود او ـ و تمام دارایی‌های معنوی، توانایی‌ها، استعدادها، و ظرفیت‌های او ـ متعلق به امام عصر (عج) است و باید طبق فرمان آن حضرت خرج گردد.

طلبه از اینکه در زمرة ذرّیة صنفی اولیای برگزیدة خدا است، بر خود می‌بالد و با عنایت حق باید تلاش کند تا خلف صالحی برای آنان باشد. خدمتی که طلبه به جامعه عرضه می‌کند، رفع مهم‌ترین و حیاتی‏ترین نیاز انسان‌ها است. نیاز انسان به معنا، نیاز انسان به انسانیت، نیاز انسان به خدا، نیاز انسان به آسمان، و نیاز انسان به هدایت.. . و آشناسازی آنها با مهم‌ترین حقیقت هستی یعنی خدا.

به بیان دیگر طلبة امروز، عالمِ فردا است و عالم دین وارث انبیا و انبیای الهی مأمور تعلیم و تربیت جامعه بوده‌اند، مراد از تعلیم، تعلیم کتاب و حکمت (نه آموزش حساب و هندسه و جغرافیا) و مراد از تربیت نیز تربیت معنوی انسان‌ها (و نه تربیت بدنی، یا تربیت هنری) است. بنابراین طلبه یک نیروی فرهنگی و عنصر تعلیمی تربیتی در جامعه است که برای گسترش فرهنگ دینی آماده می‌شود و تلاش می‌کند.

روحانیت، تنها نهاد اجتماعی‏ است که خداوند به تکمیل نیروی آن فرمان داده (آیه 122 سورة توبه) و مستقیماً برای تأمین کادر آن اقدام کرده است. خدای متعال برای نیاز جامعه، به کسب و تجارت یا پزشکی و مهندسی یا رانندگی و آهنگری، به صورت مستقیم نیرو نفرستاده است، امّا برای رفع نیاز بشر به دین، اخلاق و معنویت 124000 انسان صالح، ارسال داشته و آن‏ها را به گونه‏های مختلف، تأیید و هدایت و حمایت کرده است. بعثت پیامبران در پی نیاز انسان‌ها به تعلیم و تزکیه بوده و این نیاز چندان اساسی و بزرگ است که از میان همة نعمت‏ها، خدای بزرگ تنها نعمت بعثت را به رخ انسان‏ کشیده و بر او منّت نهاده است.

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فی الأُمِّیینَ رَسُولاً مِنهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ ءَایاتِهِ وَ یزَکیهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکتَابَ وَ الحِکمَةَ وَ إِن کانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُّبِینٍ(7)

نهاد مقدس روحانیت، در نظام گستردة تقسیم کار اجتماعی، و در شبکة روابط انسانی، متکفل ارائة خدمات ویژه‏ای است. نقش ویژة این سازمان مهم در مناسبت با «دین اسلام» تعریف می‏شود. روحانیت، بالمآل عهده‏دار وظیفة تعلیم و تربیت دینی نسل‏ها و جوامع انسانی است. روحانی نیز مانند نیاکان صنفی خود ـ پیامبران و اولیا ـ یا معلم کتاب و حکمت خواهد بود، یا مربی و مزکّی جان‌های آماده. یعَلِّمُهُمُ الْکتَابَ وَ الحِکمَه وَ یزَکیهِمْ(8) و از او انتظار می‏رود در راه افزایش شناخت، آگاهی و بصیرت دینی، تقویت انگیزه‏های الهی و گسترش رفتار اخلاقی ترازِ دین در میان مردم تلاش کند.