(1) در این‏جا بررسی مختصر اختلاف نظر عالمان خالی از فایده نیست.

 هر یك از ما كه دچار سرماخوردگی شود با مراجعه، به پزشك نسخه‏ای دریافت می‏كند كه عناصر آن داروهایی از قبیل استامینوفن، ادولت‏كلد و آنتی‏هیستأمین است. داروی این بیماری چنان روشن است كه بسیاری از مردم برای درمان سرماخوردگی نیازی به مراجعه به پزشك نمی‏بینند و خود به تهیه و مصرف دارو اقدام می‏كنند. اما برای درمان سردردهای كهنه و مزمن مراجعه به پزشك ضروری تلقی می‏شود. برای تشخیص عامل این بیماری غالباً پزشك به تهیه آزمایش‏ها و عكس‏های رادیولوژی دستور می‏دهد.

اگر نتیجه این آزمایش هاو عكس‏ها را نزد چند پزشك متخصص ببریم، احتمالاً با تشخیص‏های مختلف روبه‏رو می‏شویم. یكی، پس از بررسی دقیق، این بیماری را از نوع میگرن می‏شناسد و نسخه میگرن می‏نویسد. دیگری، نسخه سینوزیت و سومی، داروی عصبی و آرام‏بخش تجویز می‏كند. بیمار كه در این موقعیت قرار می‏گیرد علاوه بر سردرد به حیرت نیز دچار می‏شود. زیرا یقین دارد كه از این سه، حداقل دو نفر در تشخیص بیماری او اشتباه كرده‏اند و نسخه آن‏ها درمان‏بخش نیست. اما این حیرت چندان دوام ندارد. زیرا روش عقلانی در حل چنین مشكلی مراجعه به پزشك پرتجربه و آگاه‏تر است. احتمال اشتباه این پزشك تنها 5 درصد است درحالی‏كه دیگران بیش از 20 درصد احتمال اشتباه دارند.

برای تشخیص پزشك برتر نباید به شاخص‏هایی مانند زیبایی چهره، تمیزی مطب یا كمی ویزیت توجه كرد. اظهار نظر كاسب محله یا راننده تاكسی هم اعتباری ندارد. پزشكی كه دانشجویانِ این رشته در ارتباط علمی و تخصصی با او به برتری او گواهی دهند از نظر عقلی برای ما معتبر محسوب می‏شود. بیمار با استفاده از همین راهنمایی عقل بلافاصله نسخه درمانی او را به‏كار می‏بندد. اگر پس‏از مصرف دارو سردرد او معالجه شد كه دعاگوی او خواهد بود. اما اگر پس‏از طی دوره درمان سردرد او افزون‏تر گشت و نتیجه معكوس حاصل شد...

در این شرایط «بیمار»، مقصر و محكوم نیست. زیرا او به بهترین كاری كه از نظر عقلی پسندیده است اقدام كرده ‏بود. مراجعه به هر پزشك دیگر، كاری خلاف دستور عقل بود. زیرا احتمال خطای آن‏ها بیشتر از این بود. «پزشك» هم مقصر و محكوم نیست. زیرا اگر بازخواست گردد، به سرافرازی خواهد گفت: «من دوران تحصیل خود را به‏خوبی گذرانده‏ام. سابقه علمی نیكویی دارم. در تشخیص بیماری نیز نهایت تلاش خود را به‏كارگرفتم. بدون غرض‏ورزی و با رعایت روش متعارف به كار خود پرداختم. البته تصادفاً در مواردی هم اشتباه كرده‏ام. این موارد اشتباه در مقایسه با 95 درصد دیگر كه درمان من نتیجه داده‏است طبیعی و لازمه حركت انسان غیرمعصوم است.»

سخن این پزشك برپایه منطقی استوار، بنا شده‏است و او، اگر كوتاهی نكرده‏باشد، مستحق تنبیه و مجازات نیست. بلكه در دریافت اجرت ویزیت نیز معذور است. زیرا وجود این پزشك در میان مردم مغتنم و موجب درمان 95 درصد بیماران خواهد بود.

اختلاف نظر پزشكان در تشخیص بیماری مذكور نیز بنیان علم پزشكی را ویران نمی‏كند و نباید مارا یكباره از هر پزشك متخصص ناامید و متنفر گرداند. این‏گونه اختلاف‏ها از نظر كمّی و كیفی لطمه‏ای به ساختار دانش پزشكی وارد نمی‏كند. زیرا موارد آن در مقایسه با موارد غیراختلافی زیاد نیست و از نظر كیفیت هم تنها در بیماری‏های خاص و بسیار پیچیده مشاهده می‏شود.

شبیه همین داستان در علوم حوزوی موبه‏مو جاری است؛ پاسخ دسته‏ای از مسائل فقهی، فلسفی، تفسیری و... روشن و به منزله نسخة سرماخوردگی، اجماعی است. در این مسائل، تقلید (پیروی از عالم كارشناس) هم نیاز نیست. اما پاره‏ای از مسائل پیچیده در میان عالمان دین دچار اختلاف‏نظر می‏شود. در این اختلاف‏ نظر تنها یكی از آن آرا می‏تواند حق و مطابق واقع باشد. آرای دیگر همه باطل و اشتباه است. اگر این اختلاف ‏نظر مربوط به مسائل فقهی و احكام عملی باشد انسان برای رفع سرگردانی خود باید به فقیه اعلم یعنی متخصص كاركشته‏ای كه احتمال اشتباهش از دیگران كم‏تر است مراجعه كند. برای تشخیص صاحب‏نظر اعلم، نیز نباید به نظر خود یا امثال خود اكتفا كرد. لازم است از كسانی‏كه با حوزه درس عالمان فقه، ارتباط علمی دارند سؤال، و نظر آن‏ها مقدم شود.

در این مرحله، مراجعه به این فقیه و عمل به فتوای او، دلیل عقلی كامل و حجت شرعی دارد. زیرا مراجعه به هر فقیه دیگر با احتمال اشتباه بالاتری روبه‏رو است. پس‏از این اگر ـ در این دنیا یا در سرای دیگر ـ معلوم شود كه فتوای این فقیه نسخه‏ای خلاف واقع بوده، «مكلف»، مقصر و محكوم نیست. زیرا به بهترین طریق ممكن، اقدام كرده است. «فقیه» هم محكوم نیست. زیرا مراحل تحصیل خود را به‏خوبی گذرانده و به‏هنگام صدور فتوا نهایت تلاش خود را (اجتهاد) به‏كار گرفته‏است. لذا پیش خود و خدا سرافراز است. این مقدار اشتباه هم لازمة جایزالخطا بودن نوع انسان است.

این فقیه اجر معنوی «تلاش» خود را دریافت خواهد كرد. زیرا مجموعاً وجود این فقیه در پاسخ‌گویی به نیاز جامعه ضروری و كارگشا است. فقیه حق ندارد به بهانه احتمال خطا از مسئولیت فتوا شانه خالی كند همان طور كه پزشك...

در مواردی كه فقیه به حكم واقعی دست پیدا می‏كند و تلاش او نتیجه مطلوب می‏دهد تشویق ویژه‏ای نیز نصیب او می‏گردد. «لِلمُصیبِ أَجرانِ وَ لِلمُخطِی أَجرٌ واحِدٌ.» فقیهی كه به حكم واقعی رسیده است دو پاداش و آن كه خطا كرده، یك پاداش دارد.

اختلاف‏نظر عالمان دین در پاره‏ای مباحث، بهانه موجهی برای به‏دریا ریختن كل میراث فقهی و دینی نیست و نباید ما را نسبت به دانش دین دل‌سرد و بدبین نماید. دانش فقه تلاش بشر برای كشف پیام خداست كه در دامنة پهناوری نتیجه داده و در مناطقی هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است. این موارد ابهام، نباید آن دامنة پهناور را سیاه و تاریك كند.

در مشكلات عام اجتماعی، لازم است «یك رأی فقهی» بر سایر نظریه‏ها برتری یابد و در صحنة مناسبات اجتماعی، بر اساس آن عمل شود، گرچه حرمت سایر نظریه‏های علمی نیز در جای خود محفوظ باقی می‏ماند. همان‏گونه كه پزشكی جدید، طب گیاهی، انرژی درمانی، طب سوزنی، هامیوپاتی، طب فشاری و چندین سبك درمانی دیگر با اختلاف نظرهای بنیادین و شیوه‏های تحقیق كاملاً متفاوت، هر یك مدعی درمان انواع بیماری‏ها هستند ولی سیاست‏های بهداشتی درمانی كلان یك كشور، تنها بر اساس یكی از این شاخه‏های پراكنده تنظیم می‏شود. در همان حال ارزش علمی دیگر شاخه‏ها نیز محفوظ و در مراكز تخصصی به آن‏ها پرداخته می‏شود.