(1) «مشاهده»ی گونه‏های متعدد یك فراوردة انسانی در «جذب» ویژگی‏های آن تأثیر مستقیم دارد. دانشجویان رشتة معماری مجموعه‏هایی در اختیار دارند كه در آن تصویر زیباترین ساختمان‏های جهان، در تركیب با جلوه‏های طبیعت گرد آمده ‏است. آنان موظفند در هر هفته یكی ‏دو طرح از این مجموعه‏ها را انتخاب و بر روی كاغذ رسم نمایند. مشاهدة دقیق این تصاویر، دانشجو را با انواع زیبایی‏هایی كه در ساختن این آثار به ‏كار گرفته شده، آشنا می‏كند. ترسیم این تصاویر برروی كاغذ سرعت مشاهده را كُند و دقت مشاهده را افزون می‏كند. بر اثر مشاهدة دقیقِ یك اثر، ظرافت آن در وجود شخص، نقش می‏بندد و او را آماده می‏كند تا در هنگام طراحی، از آن الگو گرفته و آن را در شرایط دیگری «اقتباس» نماید. اگر این مشاهدة دقیق در طرح‏ها و گونه‏های متعدد تكرار شود، دانشجو به مرحله‏ای می‏رسد كه می‏تواند با «تركیب» این زیبایی‏ها اثر تازه‏ای ارائه دهد كه جلوه‏های بدیع چند طرح را یكجا جمع كرده‏باشد. پس از تمرین و ممارست، در مرحله دیگر، شخص «خلاقیت» می‏یابد. یعنی می‏تواند اثری در اوج دقت، ظرافت و زیبایی ارائه دهد كه مشابه آن را ندیده یا مشابهی برای آن یافت نمی‏شود.

 مشاهدة دقیق ç جذب ç اقتباس

 تكرار و تنوع مشاهده ç جذب ç اقتباس ç تركیب ç خلاقیت

دانشجویان رشته كارگردانی موظفند در هر هفته یكی‏دو فیلم از آثار برتر بزرگان این حرفه را «مشاهده» كنند. این مشاهده هر چقدر دقیق‏تر انجام گیرد در انتقال فن فیلم‏سازی و ظرافت‏های آن به ساختار ذهنی آن‏ها بیشتر تأثیر دارد (جذب). از تكرار مشاهده، دانشجو قدرت می‏یابد كه تكنیك‏های آموخته را در فضاهای مشابه، «اقتباس» یا «تركیب» كند یا به ‏مرور، به «خلاقیت» دست ‏یابد.

نوآموزان قرائت قرآن برای بهبود كیفیت صوت ولحن خود به استماع مكرر تلاوت‏های ممتاز توصیه می‏شوند. این «استماع مكرر» موجب «جذب» سریع سبك قرائت و قدرت «اقتباس» آن می‏شود. این شخص با استماع تلاوت‏های متنوع می‏تواند سبك‏های گوناگون را در هم‏ آمیزد و معجون بدیعی از «تركیب» آن‏ها فراهم آورد یا پس‏از چندی ممارست و تمرین «سبك تازه‏ای» بیافریند. ذاكران اهل بیت و مداحان موفق نیز همین مسیر را طی می‏كنند. بر این‏ اساس، كسانی كه می‏خواهند توان نویسندگی را در خود تقویت نمایند از مطالعه آثار بزرگان این رشته و ارتباط فراوان با متون برگزیده ادبی بی‏نیاز نیستند. این ارتباط گرچه درابتدا به اقتباس سبك آنان می‏انجامد ولی به مرور در سطح تركیب و خلاقیت می‏نشیند. شاعران و سرایندگان موفق هم به همین ترتیب در هنر خویش پیش رفته‏اند. سخن‏وری نیز چنین است. در معاشرت متوالی با خطبای نامور یا استماع مكرر نوار سخنرانی آن‏ها و دقت در عوامل موفقیت هریك می‏توان سبك و لحن و هنر آن‏ها را «جذب»، «اقتباس» و «تركیب» نمود. اگر این مراحل به ‏خوبی طی شود به «آفرینش» سبك جدید در این رشته می‏انجامد. فن كلاس‏داری و تسلط بر روش تدریس هم همین گونه است.

و خلاصه در همه حرفه‏ها و صنایع، معاشرت با چهره‏های ممتاز و آثار برجسته این گونه بر وجود ما اثر می‏گذارد. قرار گرفتن در سطوح عالی تجارب بشری، فعالیت ذهنی و توان فنی ما را می‏افزاید، توقع ما را از خود بالا می‏برد و ما را در ارائه اثر جدید سخت‏گیرتر و دقیق‏تر می‏سازد و از احساس استغنا و قناعت به توان موجود جلوگیری می‏كند.

طلبه كه وظیفه علمی، تربیتی و فرهنگی برعهده دارد در معاشرت فكری با علمای بزرگ و سر و كار داشتن با نظریه‏های برتر، توان علمی خود را بالا می‏برد. همین انس و مداومت در ارتباط با صاحب‏نظران، به «جذب» و «اقتباس» و «تركیب» روش علمی، سبك تحلیل و شیوه ارائه بحث آن‏ها منتهی می‏شود. و ممكن است به «خلق» نظریات جدید بینجامد. در ارائه انواع فعالیت‏های تربیتی و فرهنگی هم طلبه از مشاهده اثر شخصیت‏ها و مراكز موفق بی‏نیاز نیست.

 این مقدمه طولانی ـ كه خود نمونه مشاهده مكرر تطبیق یك قاعده بر مصادیق مختلف آن بود ـ در فصول آینده این دفتر، ارائه برنامه را برای طلبه موجه می‏سازد.