برنامه پیشنهادی زیر برای طلبهای درنظر گرفته شده که دارای استعداد تحصیلی متوسط به بالا و قدرت جذب مباحث علمی است و در طی مدارج علمی دچار مشکل نمیشود. پشتکار، حوصله و همت کار مطالعاتی را دارا است. یعنی حاضر است روزانه حدود هشت ساعت در ساحت دانشآموزی و پژوهش سرمایهگذاری کند و از تنوعجویی و سرکشی به فضاهای اشتغالزا و مسئولیتهای اجرایی پرهیز نماید. هدف تحصیل خود را نیز صاحبنظرشدن دریکی از دانشهای حوزوی قرار دادهاست.
در این برنامه، نگاه ما به مراحل آموزشی حوزه نگاهی توصیفی است نه دستوری. یعنی فرض را بر این گرفتهایم که طلبه این متون را به هر صورت تحصیل خواهد کرد. داوری نهایی پیرامون متون درسی و مراحل آموزشی حوزه بر عهدة این دفتر نیست. بر این فرض، باقیماندة نیازهای علمی طلبه که در فعالیت رسمی به آن پرداخته نمیشود، در این برنامه پیش بینی شده است.
چنین طلبهای 4 دورة 5 سالة علمی پیش رو دارد. در دورة اول و دوم (10 سال) زمینة فعالیت علمی او تماماً رنگ «آموزشی» دارد. 5 سال سوم، ترکیب «آموزش و تحقیق» با محوریت «آموزش» و 5 سال چهارم ترکیب «آموزش و تحقیق» با محوریت «تحقیق» فعالیت علمی او را پوشش میدهد.
5 سال اول آموزش مقدماتی
5 سال دوم آموزش عمومی
5 سال سوم آموزش تخصصی (و پژوهش)
5 سال چهارم پژوهش (و آموزش تکمیلی)
آموزش در 5 سال اول آموزش مقدماتی و در 5 سال دوم آموزش عمومی و در 5 سال سوم تخصصی است.
انس با قرآن و حدیث در 5 سال اول جنبه مقدماتی دارد. یعنی در حد معناشناسی، آشنایی با مفاهیم، ترجمة ظاهری، تجزیه و ترکیب آیات و نیز آشنایی اجمالی با جغرافیا و زبان احادیث میباشد. مراجعه به شروح و تفاسیر، تنها به این هدف انجام میپذیرد. در 5 سال دوم جنبة عمومی پیدا میکند. یعنی مطالعة عمومی تفسیر و علوم قرآن و آشنایی با مبادی علم حدیث، رجال، درایه، تاریخ حدیث و.. . و در 5 سال سوم به فضای مباحث ویژه و مطالعة کتب تخصصی در این حوزهها راه مییابد.
دانشهای حوزوی: در دورة 5 ساله اول ادبیات، منطق، فقه و اصول تا پایان کتاب «لمعه» و در 5 سالة دوم فقه و اصول فقه تا پایان «کفایه» و فلسفه تا پایان «نهایه الحکمه» بهخوبی تحصیل میشود و در 5 سال سوم حضور فعال و پرمایه در درس خارج و تکمیل فقه و اصول، محور اصلی کار قرار میگیرد که به کسب توان تخصصی (اجتهاد) در این رشته میانجامد.
مطالعات جانبی: عمدهترین مطالعات 5 سال اول به هدف استحکام بنمایههای فکری و عقیدتی طلبه صورت میگیرد. در این موضوع دورة آثار استاد شهید مطهری و دوره «معارف قرآن» استاد مصباح پیشنهاد و تأکید میشود. در 5 سال دوم این مطالعات در آشنایی عمومی با دانشهای انسانی (روانشناسی، جامعهشناسی، علوم سیاسی، اقتصاد، مدیریت، علوم تربیتی، حقوق و.. . ) متمرکز میشود. در همین دوره طلبه باید رشتة تخصصی خود را انتخاب کند و توان و استعداد خود را در این انتخاب آرام آرام بیازماید(1). در 5 سال سوم تمرکز اصلی مطالعات، بر رشته تخصصی انتخابی است که در نهایت به تشخیص قطعی گرایش، منتهی میشود. در این مقطع پژوهشهای کوچکی انجام میگیرد ولی مسیر آموزش به جدیت دنبال میشود.
پس از 15 سال آشنایی با عرصههای متنوع دانش حوزوی و انسانی و تسلط عمومی بر آنها در 5 سال چهارم یک دوره منسجم فعالیت متمرکز در رشته تخصصی انتخاب شده، انجام میشود که در پایان 20 سال، صاحبنظر خبره و ورزیدهای در آن رشته پدید خواهد آورد. در دورة چهارم کلیه فعالیتهای آموزشی حوزوی و مطالعات پراکنده به پایان رسیده و توان طلبه بهطور کامل در همان گرایش تخصصی هزینه میشود. مطالعة قرآن و حدیث هم معطوف به موضوعات همان علم انجام میگیرد.
× × ×
در مسئله برنامهریزی دو هدف کلی را باید دنبال کرد. اول آگاهی از قواعد برنامهریزی و کسب بینش کلی نسبت به برنامه، که از مقولة معرفت و یک فرایند ذهنی است. دوم التزام عملی به برنامه و اجرای کامل آن که از مقولة اراده و یک فرایند روحی است. تمام آنچه در بحثهای گذشته بیان شد، تنها هدف اول را تأمین میکند و «شرط لازم» اقدام عملی است نه «شرط کافی» آن. از این پس همت و پشتکار و مجاهدت هر کس در به کار گرفتن این آگاهیها نویدبخش آیندة روشنی برای او خواهد بود.
سخن، گرچه پایان پذیرفت اما عمل، تازه باید آغاز گردد. زیرا آگاهی مقدمة عمل است. ثَمَرَةُ العِلمِ العَمَلُ بِهِ. (2)