فعالیت روزانة طلبه نباید از تلاوت و تدبر در آیات و یا مطالعة تفسیر خالی باشد. پیوند دائم طلبه با قرآن، شاکلة روحی و فکری او را بیمه و بهرة معنوی و معرفتی فراوانی نصیب او می‏گرداند. انس با قرآن نیاز دائمی طلبه است. البته این نیاز، در شرایط سنی و علمی مختلف، مراتب گوناگون دارد. رشد علمی طلبه، به او اجازه خواهد داد این انس را در مراتب بالاتر نیز تجربه کند.

فاقرؤوا ما تیسّر من القرآن[1]

در این جا طرحی برای آشنایی اجمالی طلاب با قرآن کریم ارائه می‌شود:

طرح آشنایی با قرآن

وَ قالَ الرَّسولُ یا رَبِّ إِنَّ قَومِی اتَّخَذوا هذَا القُرآنَ مَهجوراً[2]

پیامبر فرمود: پروردگارا، قوم من این قرآن را رها کردند.

أفَلا یتَدَبَّرونَ القُرآنَ‌ام عَلی قُلوبٍ أَقفالُها؟[3]

آیا در قرآن نمی‏اندیشند یا بر دل‏هایشان قفل‏هایی است؟

ما جالَسَ هذَا القُرآنَ أَحَدٌ إلاّ قامَ عَنهُ بِزِیادَةٍ أَو نُقصانٍ: زِیادَةٍ فِی هُدی أَو نُقصانٍ فِی عَمی. وَ اعلَموا إِنَّهُ لَیسَ عَلی أَحَدٍ بَعدَ القُرآنِ مِن فاقَةٍ وَ لا لأَحَدٍ قَبلَ القُرآنِ مِن غِنی، فَاستَشفُوهُ مِن أَدوائِکم وَ استَعینوا بِهِ عَلی لَأوائِکم.[4]

هیچ‏کس با این قرآن ننشست مگر این‏که از مجلس آن با فزونی و کاستی برخاست. فزونی در هدایت و کاستی در کوردلی و نیز بدانید که هیچ‏کس را بعد از قرآن تهی‏دستی و نیاز نیست و هیچ‏کس را قبل از قرآن توانگری نباشد. پس از بیماری‏های خویش، از قرآن طلب بهبودی کنید و از آن بر شداید خود یاری طلبید.

«از تمامی علمای اعلام و فرزندان قرآن و دانش‏مندان ارجمند تقاضا دارم که از کتاب مقدسی که «تبیان کل شی» است.. . غفلت نفرمایند.. . و این‏ جانب از روی جد نه تعارف معمولی می‏گویم از عمر به‏ باد رفته خود در راه اشتباه و جهالت تأسف دارم. و شما ای فرزندان برومند اسلام، حوزه‏ها و دانشگاه‌ها را با توجه به شؤونات قرآن و ابعاد بسیار مختلف آن بیدار کنید. تدریس قرآن در هر رشته‏ای از آن را موردنظر و مقصد اعلای خود قرار دهید. مبادا خدای ناخواسته در آخر عمر که ضعف پیری به شما هجوم کرد از کرده‏ها پشیمان، و تأسف بر ایام جوانی بخورید همچون نویسنده.»[5]

توجه، آشنایی و انس با قرآن برای همة انسان‌ها ضروری است و این ضرورت، برای دانش‏مندان و اهل‏علم چندین برابر. طلاب علوم دینی ـ هر فعالیت یا رشته‏ای را برای آینده خود اختیار نموده باشند ـ به مناسبت وظیفه‏ای که بر عهده دارند بیشترین نیاز را به فهم قرآن دارند. این نیاز مهم ـ همچون امور دیگر ـ باید گام ‏به ‏گام و مرحله ‏به ‏مرحله پی‏گیری شود و از اجمال به تفصیل پیش رود.

اولین گام در آشنایی با محتوای قرآن، دریافت ترجمة ظاهری آیات است که خود، حاصل و نشان تسلّط بر واژه‏ها و جملات خواهد بود. به ‏همین‏منظور و جهت دست‌یابی سریع‏تر به این هدف «طرح آشنایی با قرآن» تنظیم و ارائه شده است.

ویژگی‌ها

1. اصل این طرح برای هر گروه سنی یا علمی مفید و قابل اجرا است. اما منابعی که در این گفتار به آن اشاره می‏شود بیشتر متناسب با سطح علمی طلاّب حوزه‏های علمی پس از پایان دوره ادبیات عرب است. دانش‏آموزان دبیرستان و اقشار دیگر نیز می‏توانند همین طرح را در سطوح مختلف اجرا نمایند.

2. این طرح از نوع کار مطالعاتی فردی است ولی ضمیمة جلسات رفع اشکال یا مباحثه به آن اگر از «سرعت» و «سهولت» آن نکاهد مفید است.

3. اقدام به این فعالیت حتماً باید همراه «مداومت» و «استقامت» باشد. از این ‏رو برای هر روز حداقل یک صفحه ـ که به ‏طور متوسط کمتر از یک ساعت وقت نیاز دارد ـ در نظر گرفته می‏شود تا کل قرآن مجموعاً در کمتر از دو سال پایان پذیرد.

4. علاوه بر بهره معنوی و معرفتی که از ارتباط با قرآن حاصل می‏شود، این فواید جنبی نیز از این طرح به‏دست می‏آید:

ـ آشنایی بیشتر با زبان عربی و تمرین قواعد صرفی، نحوی، بلاغی.

ـ کسب مهارت مراجعه و استفاده از کتب لغت.

ـ آشنایی اجمالی با شیوة بیان، سلیقه تدوین و مطالب کتب تفسیری.

ـ آشنایی ابتدایی با علوم قرآن.

ـ فراهم‏آوردن مجموعه‏ای که مراجعه ما را به قرآن آسان می‏نماید.

ـ به ‏یاد سپاری بسیاری از اطلاعات قرآنی بر اثر تلاش شخصی در به‏ دست‏آوردن آن.

5. شبیه این فعالیت را برای آشنایی با متون مهم دیگر مثل نهج‏البلاغه، صحیفه سجادیه، و تحف‏العقول نیز می‏توان انجام داد.

کیفیت اجرا

1. آیات قرآن از ابتدا یک‏ به ‏یک مورد بررسی قرار می‏گیرد. هرگونه ابهام در ناحیة معنای واژه، ساختار کلمه، ترکیب عبارت یا محتوای کلی آیه ـ و نه تفسیر آن ـ مراجعه به کتب و تحقیق پیرامون آن را تجویز می‏نماید و پس از مراجعه، هرگاه اطمینان نسبی به فهم ظاهر مطلب پدید آمد پژوهش تمام می‏شود.

2. علاوه بر کتب لغت و ادبیات عرب مراجعه به کتب تفسیر برای دریافت ترجمه ظاهری در موارد زیادی ضروری است. بسیاری از کتب تفسیر به جهات ادبی و معانی واژگان قرآن پرداخته‏اند. ولی تذکر این نکته لازم است که این برنامه اولین قدم در راه آشنایی با قرآن است و در آن علاوه بر «دقت»، «سرعت» و «سهولت» اهمیت دارد. به این‏جهت هریک از آیات، که در حد ترجمة ظاهری و نیز از نظر ساختار کلمه یا جمله، واضح باشد بدون مراجعه و تحقیق رها می‏شود و تنها نقاط مبهم یا تردید، بررسی می‏شود.

3. اطلاعاتی که در مراجعه به ‏دست می‏آید حتماً در خود قرآن ثبت می‏شود. این‏کار علاوه بر مؤونه و تکلّف کمتری که دارد، مراجعه بعدی را آسان و عملی می‏کند و نیز به علت محدودیت فضای حاشیه کتاب، امکان تطویلِ کم‏فایده یا تحقیقِ بیش‏ از اندازه را سلب می‏کند و به «سهولت» و «سرعت» کار می‏افزاید.

4. در متن قرآن و لابلای سطور، جز علایم و اعداد هیچ چیز دیگری نوشته نمی‏شود و هر گونه توضیحی با ذکر شماره به حاشیه قرآن منتقل می‏گردد.

5. مراد از علایم، علایم ویرایشی موجود، و علایم دیگری است که توسط خود شخص، برای تسهیل متن وضع شده. این علایم حتماً در صفحة اول کتاب معرفی شود تا قابل مراجعه بعدی باشد و فراموش نگردد. همچنین استفاده از این قرآن برای دیگران نیز آسان شود.

6. در انتهای هر توضیحی که در حاشیه نوشته می‏شود مأخذ آن ـ با علامت اختصاری ـ ذکر گردد. مناسب است توضیحاتی که از منابع غیر مکتوب نقل می‏شود و یا احتمالاتی که به ذهن خود شخص رسیده است داخل کروشه نوشته شود تا دقت، استناد و اطمینان متن باقی بماند و نیز موارد اقتباس یا جملات تلخیص شده با علامت خاص کاملاً مشخص شود.

7. این نوشته‏ها تنها ناظر به نیاز خود شخص می‏باشد و از ثبت توضیحاتی که تنها به‏ کار دیگران می‏آید خودداری می‏شود، تا هم سرعت کار حفظ شود و هم حاشیة قرآن برای توضیحات لازم گنجایش کافی داشته باشد.

8. توضیحاتی که در حواشی نوشته می‏شود از این قبیل است؛ معانی لغات، نکات صرفی قابل توجه و مهم، نکات نحوی مؤثر و مهم، ذکر محذوف‏ها در موارد لازم، نکات بلاغی، نکات تفسیری که در ترجمة آیه لازم است.

9. برخی از اطلاعات قرآنی مورد نیاز ـ مثل مکی یا مدنی بودن سوره، ترتیب نزول، تعداد آیات سوره و.. . ـ را می‏توان در کنار هر صفحه ثبت نمود.

10. مهم‌ترین منابع پیشنهادی این طرح عبارت‌اند از:

1. کتب لغت عام، مثل المنجد، الوسیط، المصباح المنیر، لسان العرب و.. .

2. کتب لغت خاص قرآن، مثل مفردات راغب، مجمع البحرین، نهایه ابن‏ اثیر، التحقیق، قاموس قرآن، نثر طوبی و.. .

3. کتب اعراب قرآن، مثل الجدول، البیان فی غریب اعراب القرآن، املاء ما منّ به الرحمن، مشکل اعراب القرآن و.. .

4. تفاسیر (بویژه تفاسیر ادبی) مثل مجمع البیان، کشاف، المیزان. تفاسیر مختصر مثل تفسیر شبّر ـ التفسیر المبین (محمد جواد مغنیه)، گزیدة تفسیر نمونه و.. .

5. ترجمه‏های قرآن مثل ترجمه الهی قمشه‏ای، مکارم شیرازی، فولادوند، خرمشاهی و.. .

البته تهیة همه این منابع و مراجعه به آن‏ها در این طرح ضروری نیست. بلکه برای پیش‏برد کار باید از افراط در مراجعه پرهیز شود.

11. در ضمنِ این برنامه می‏توان مجموعه پرسش‏های لفظی یا محتوایی که پدید می‌آید را یادداشت نمود تا در برنامه‌ای دیگر آن پرسش‌ها موضوعات پژوهش قرار گیرند.

[1]. مزمل 73: 20.

.[2] فرقان 25: 30.

.[3] محمد 47: 24.

.[4] نهج‏البلاغه، خطبه 176

.[5] امام خمینی، صحیفه نور 20:20.