ویژگی‌های دوره تحصیلی سطح دو حوزه

بی‏مناسبت نیست در این جا به برخی از ویژگی‏های دورة تحصیلی سطح 2 بپردازیم؛ بر اساس این ویژگی‏ها، شاید بتوان دورة چهار ساله تحصیل رسائل، مکاسب و کفایه را پرفشارترین مرحلة رشد علمی طلبه دانست و از آن با عنوانِ دورة تلاطم هویت طلبه یاد کرد. این وضعیت مرهون چگونگی‏های زیر است:

یکم. روح تنوع‏جوی جوان از دشواری کشنده و یکنواختی فرسایندة متون و تکرار مباحث، خصوصاً در علم اصول سخت گلایه‏مند است.

دوم. بسیاری از مباحث را، به خصوص در پاره‏ای از فروع فقهی و نیز در جای جای علم اصول، بی‏فایده، انتزاعی و دور از واقعیت عینی اجتماعی می‏بیند، پس از ساعت‏ها صرف توان و هزینة مبالغ هنگفتی از سرمایة فکری و زمانی، به نکتة کارگشایی برنمی‏خورد و نسبت به بهرة فراگیری این متون، توجیه عقلانی شایسته‏ای در اختیار ندارد و در پیشگاه وجدان خود، دائماً محکوم است. جملات پراکنده‏ای از زبان بزرگان هم بر این التهاب می‏افزاید. این حکایت دردآور، نهاد حقیقت‏جوی طلبه را سخت آزرده و آشفته می‏سازد و توان فعالیت را از او می‏رباید.

سوم. طلبه در آغاز این فراز، دست کم 6 سال به تحصیل اشتغال داشته و به عنوان یک حوزوی (روحانی) در میان مردم شناخته شده و جا افتاده است و چه بسا جامة مقدس روحانیت را نیز بر تن کرده باشد. اکنون بدنة جامعه از او توقع بسیار دارد؛ در این شرایط هر چه طلبه با اجتماع بیشتر مرتبط باشد، این انتظار و تقاضا را در نگاه و بیان تودة مردم بیشتر احساس می‏کند. به همان تناسب که آگاهی عمومی مردم بالا آمده و روابط اجتماعی پیچیده‏تر شده است، موضوعات متداول و پرسش‏های نوین هم تعدّد یافته و مسئولیت طلبه هم بیشتر شده است.

از سوی دیگر، به دارایی‏هایی که در سال‌های نخست طلبگی اندوخته (از صرف، نحو، بلاغت، تجوید، فقه، اصول، منطق و کلام) نظر می‏کند و در میان آن سخن مشترک مناسبی برای مفاهمه با مردم ـ خصوصاً اقشار فرهیخته و تحصیل‏کرده ـ نمی‏یابد؛ اقشاری که از او انتظار دارند سخن دین خدا را در موضوعات مختلف زندگی، با تجزیه و تحلیل قوی عرضه کند و روح عطشناک آن‏ها را در آشنایی با کلیت تعالیم دین سیراب سازد.

به این ترتیب، طلبه خود را شایسته پاسخ‌گویی به آن انتظار و تقاضا نمی‏بیند؛ آن گاه در مقایسه با دوستان و هم‏قطاران خود که روزی در کنار آن‏ها و پشت یک نیمکت درس می‏خوانده و امروز هر یک اسم و عنوان کارشناس، کارشناس ارشد، استاد، دکتر، مهندس و غیره را یدک می‏کشند، احساس خوشایندی ندارد.

با صرف نظر از این جانب اثباتی، ثبوتاً طلبه، دست خالی است و برای زندگی شخصی خود نیز، به آشنایی با تعالیم دین بسیار بیش از آنچه که دارد، نیازمند است.

چهارم. طلبه در این دوران، با ازدواج به فضای سازندة زندگی خانوادگی پای گذاشته و در معرض تجربه‏های جدیدی قرار می‏گیرد. این تحوّلِ بزرگ در زندگی طلبه، امواجی از مشکلات و مسائل را در زندگی او فرو نشانده؛ و البته به صورت طبیعی، مسائل تازه‏ای از جمله تدبیر معیشتی و تأمین اقتصادی، فراروی او نهاده است؛ مسائلی که طلبه، سابقة درگیری با آن‏ها را ندارد. به این ترتیب، دغدغة یک فعالیت جانبی نیز طلبه را همراهی می‏کند.

پنجم. طلبه از تحت نظارت مدرسه خارج شده، برای تنظیم برنامة کاری خود، اختیار بیشتری دارد.

ششم. طلبه در آستانة انتخاب یک گرایش تحصیلی قرار دارد، ولی هنوز آگاهی‏های لازم برای انتخاب رشتة تخصصی و ورود به آن را کسب نکرده است.

این همه در صورتی است که طلبه فعالیت خود را به تحصیل دروس رسمی حوزه محصور کرده باشد و هیچ هنر، دانش و توان دیگری نیاموخته باشد. اما اگر در حاشیة فعالیت‏های تحصیلی رسمی، آگاهی‏ها و مهارت‏های دیگری نیز اندوخته باشد، هیچ یک از عوارض پیش گفته بر او چیره نخواهد شد.

رهایی از این گرداب سهمگین، در گرو یکی از این دو پیشنهاد است: استقامتی فراوان بیش از طاقت نوع طلبه‏ها، یا تنوعی در برنامة کاری که ترمیم‏کنندة همة آن کاستی‏ها و عوارض باشد.

برخی از دروس جنبی موجود در نظام آموزشی حوزه، به هدف رفع همین نارسایی‏ها در برنامة علمی طلبه تعبیه شده است. مراکز تخصصی و مؤسسات علمی وابسته به حوزه نیز در شرایط کنونی، همین نقش را در زندگی شخصی طلبه ایفا می‏کنند. به نظر می‏رسد، طلابی که جذب این مجموعه‏ها می‏شوند گرچه در نگاه نخست، از برنامة تعریف شده اصلی، اندکی خارج می‏شوند، ولی در نظر نهایی، از توازن شخصیتی و جامعیت صنفی بیشتری برخوردار هستند و در ادامة مسیر، پرشورتر، موفق‏تر و مؤثرتر ظاهر می‏شوند.