راه و رسم طلبگي
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  • شيوه‌هاي تحصيل و تدريس در حوزه علميه  
  • ارسال به دوستان
  •  
  • شیوه‌های تحصیل و تدریس در حوزه‌های علمیه


    درآمد

    حوزه‌های شیعه آبشار پر برکت علم و معرفت است که بیش از هزار سال است ندای قرآنی «فلولا نفر من کل فرقه» را لبیک می گوید و علوم و معارف را از گنجینه‌های علم الهی یعنی قرآن و اهل بیت استخراج می کند و با اندیشه ای زلال بیابان‌های تشنه فکر بشری را سیراب می کند.

    آری، حوزه، غنی‌ترین و با سابقه‌ترین دانشگاه سرزمین‌های اسلامی است. هر چند مکان آن از مدینه تا نجف، سامرا، قم، اصفهان، مشهد و... در تغییر بوده، ولی این محفل علمی همیشه پویا بوده و به رشد و بالندگی و تکامل خویش ادامه داده است.

    اکنون که ما حوزویان، میراث‌دار این ذخیره پر بها هستیم، چه نیکوست که آن را شکوهمندتر از همیشه حفظ کنیم و با برنامه ریزی دقیق، نظام آن را بالنده تر کنیم.

    برای رسیدن به این هدف، لازم است به گذشته پر بار حوزه نظر کنیم و عوامل رشد و ترقی آن را جستجو کنیم تا رمز پیشرفت و تکامل آینده را به دست آوریم.

    عالمان بزرگ شیعه، در حوزه‌های عراق چگونه تدریس کردند که مرحوم آخوند خراسانی رحمه الله را پروریدند، شیوه‌های تدریس مرحوم میرزای شیرازی رحمه الله چگونه بود که در مکتب سامرا مجتهدان برجسته‌ای پرورش یافتند و روش تحصیل بزرگان ما چگونه بوده است که در مدت کوتاهی مراتب بالای علمی را طی می کردند و همچون شیخ اعظم انصاری رحمه الله، علامه طباطبائی رحمه الله کتاب‌های پر ارزشی برای ما به یادگار گذاشتند.

    ما در این نوشتار، رویکردی توصیفی به شیوه‌های تدریس، تحصیل، مباحثه و نگارش در سلف صالح خواهیم داشت و به نقاط قوت و ضعف هر روش اشاره می کنیم.

    مراحل تحصیل در حوزه‌های علمیه

    در حوزه‌های علمیه شیعه، هر طلبه به طور معمول سه مرحله درسی را طی می کند:

    الف) مرحله مقدمات

    در نظام فعلی حوزه علیمه قم، این مرحله شامل پایه‌های اول تا سوم است و هدف اصلی در این دوره، آموزش ادبیات عرب (صرف، نحو، معانی و بیان و)... و آشنایی با دروس پایه مثل منطق و فقه است که به طور معمول از کتاب‌های جامع المقدمات، سیوطی، مغنی و تلخیص‌های آن، المنطق و یا تلخیص المنطق و... استفاده می شود.

    هدف‌های فرعی در این مرحله، بالا بردن اطلاعات عمومی مثل ادبیات فارسی و مستدل شدن و تثبیت عقاید در طلاب است.

    ب) مرحله سطح

    در نظام فعلی حوزه، این مرحله شامل پایه‌های چهارم تا دهم است. در این دوره اهداف زیر تعقیب می شود:

    • بالا بردن قدرت فهم متون فقهی و اصولی
    • آشنا شدن با روش‌های استنباط از آیات و احادیث
    • خواندن یک دوره کامل فقه و اصول
    • تعمیق عقاید و گسترش اطلاعات عمومی طلاب به وسیله دروس عمومی.

    در این دوره به طور معمول در علم اصول کتاب هایی نظیر: معالم الاصول یا اصول الاستنباط، اصول الفقه، رسائل، کفایة الاصول تدریس می شود.

    در علم فقه، کتاب هایی نظیر شرح لمعه و مکاسب تدریس می شود.

    این مرحله بین چهار تا هفت سال طول می کشد که زمان آن بستگی به استعداد و تلاش طلاب دارد.

    پ) مرحله درس خارج

    این مرحله عالی‌ترین دوره دروس حوزوی محسوب می شود که با هدف مجتهد شدن طلاب در دو رشته فقه و اصول و توان استنباط احکام از منابع اصیل (کتاب، سنت، عقل، اجماع) برپا می شود و معمولا متن درسی خاصی ندارد. ولی برای نظم بخشیدن به مطالب، مباحث براساس کفایة الاصول در اصول فقه و جواهر الکلام، تحریر الوسیله و عروة الوثقی در فقه طرح می شود و در حقیقت این دوره تحقیقاتی حوزه محسوب می شود.

    در سال‌های اخیر، رشته‌های تخصصی تفسیر و کلام و تبلیغ نیز در کنار فقه و اصول تشکیل شده است که متخصصان و محققانی در آن رشته ها تربیت می کنند.

    از آنجا که رسیدن به قوه اجتهاد بستگی به استعداد و تلاش شخصی افراد دارد، لذا زمان این دوره برای افراد متفاوت است. ولی این دوره دست کم شش سال طول می کشد.

    شیوه‌های تدریس در درس‌های مقدمات و سطح

    غالب اساتید در این دوره از یک الگوی تدریس پیروی می کنند که شش مرحله را در بردارد:

    • مطالعه قبل از تدریس، که شامل مطالعه کتاب درسی و حواشی و شروح آن می شود.
    • روخوانی درس با رعایت کامل قواعد ادبیات که گاهی قسمتی از آن به عهده شاگردان گذاشته می شود.
    • بیان مطالب درس به صورت دسته بندی شده و به اصطلاح «خارج درس ».
    • تطبیق مطالب گفته شده با متن کتاب مورد تدریس به صورت جمله به جمله.
    • بیان مطالبی خارج از کتاب (از حواشی و شروح یا نظریات خاص استاد) که در ضمن درس بیان می شود; ولی برخی اساتید برای جلوگیری از مشوش شدن ذهن طلاب، آن مطالب را در پایان درس ذکر می کنند.
    • پاسخ گویی به سؤالات شاگردان در سه مرحله.

    الف) قبل از شروع درس; ب) در حین درس; پ) بعد از درس.

    بررسی: نقاط قوت و ضعف فراوانی برای این دو دوره گفته شده که به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

    الف) نقاط قوت

    • وجود اساتید مجرب و توانمند در حوزه‌های علمیه در دوره سطح و مقدمات.
    • اهمیت دادن به مباحث اخلاقی در کنار تدریس علوم حوزوی.
    • بالا بردن قدرت هوش و فهم طلاب از طریق دقت در عبارات پیچیده کتاب‌های درسی.
    • به کار بردن مدل واحد در آموزش کتاب‌های درسی به طوری که گاهی یک عبارت کوتاه یا مثال در ادبیات، فقه یا اصول به صورت ضرب المثل در می آید و مطالب زیادی را به شنونده القا می کند.

    ب) نقاط ضعف

    • عدم توجه کافی به ادبیات معاصر عرب.
    • استفاده از کتاب‌های قدیمی و در پاره ای موارد ناقص و مغلق که موجب محروم ماندن طلاب از روش‌های جدید آموزشی و دور ماندن آن ها از تحقیقات جدید در عرصه آن علوم می شود.
    • البته، در سال‌های اخیر گام‌های مؤثری در رفع این دو اشکال برداشته شده است. ولی هنوز قسمتی از مشکل باقی است.
    • استفاده از اساتیدی که دوره «تربیت مدرس » را برای رشته مورد تدریس نگذرانده اند که موجب ناکامی برخی از اساتید و تغییر سریع آنان و اتلاف وقت طلاب می شود.
    • عدم توجه به تدریس تاریخ فقه و اصول که در نتیجه، عدم شناخت طلاب از سبک‌های خاص فقه و اصول را به دنبال دارد.
    • نبودن مثال‌های مناسب در کتاب‌های اصول.
    • طولانی بودن دوران سطح که موجب خستگی و دلسردی برخی طلاب می شود.
    • استفاده کمتر از روش‌های کمک آموزشی برای تدریس دوره سطح در حال حاضر بیشتر از روش سمعی استفاده می شود.
    • عدم توجه کافی به تفسیر و علوم قرآن در دروس حوزه.

    شیوه‌های تحصیل در دوره مقدمات و سطح

    • در این مورد، شیوه‌های مختلفی وجود دارد که کامل‌ترین آن ها شیوه ای است که شامل مراحل زیر می شود:
    • پیش مطالعه: یعنی مطالعه کتاب درسی مربوط پیش از شروع درس استاد که موجب می شود تا شاگرد آمادگی ذهنی و حساسیت روحی پیدا کند و مطالب را در کلاس زودتر دریافت کند و اشکالات علمی و با ارزشی مطرح سازد.
    • هر چند ممکن است در پیش مطالعه در روزهای اول 20% مطلب فهمیده شود، ولی کم کم زیادتر می شود.
    • حضور در درس: حضور در کلاس موجب برکات علمی و معنوی است; هر چند می توان از نوار نیز استفاده کرد، ولی این مورد برای مواقع ضروری مناسب است.
    • مطالعه درس پس از تدریس استاد که با مراجعه به حواشی و کتاب هایی که در شرح آن کتاب درسی نوشته شد همراه است و موجب تعمیق فهم مطالب می گردد و طلبه را برای مباحثه آماده می سازد.
    • مباحثه مطالب تدریس شده که موجب تثبیت آن در ذهن می گردد و ابهامات درس را برطرف می کند. این مطلب از امتیازات حوزه است که بسیاری از مراکز علمی از آن بی بهره اند.
    • خلاصه یا شرح نویسی: پس از مراحل فوق، طلاب پر تلاش اقدام به خلاصه نویسی کتاب‌های مفصل می کنند. همان گونه که بر کتاب‌های موجز و مختصر شرح می نویسند تا مطالب در ذهن آن ها تثبیت و در دفتر ثبت شود.

    تذکر: برخی از طلاب ممکن است بعضی از مراحل فوق را حذف کنند که در دراز مدت موجب ضعف علمی آنان می گردد.

    بررسی: در مورد شیوه تحصیل دوره مقدمات و سطح حوزه نقاط قوت و ضعف فراوانی گفته شده که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

    الف) نقاط قوت

    • آزادی طلاب در انتخاب درس و استاد.
    • مباحثه کردن
    • تعلیم ادبیات عرب به طور عمیق و مستدل.
    • بحث و مناظره بین استاد و شاگرد با رعایت احترام استاد.
    • آزادی طلاب در جهت رشد علمی و جهش‌های علمی متناسب با استعداد خویش.
    • اهمیت دادن به تزکیه نفس.
    • میسر بودن تدریس همراه با تحصیل برای طلاب در طی دوره سطح.
    • آشنایی طلاب با سبک استدلال فقیهان سلف.

    ب) نقاط ضعف

    • ضعف حافظه طلاب; چرا که در این دوره بر قدرت فهم تکیه می شود و کمتر بر حفظ مطالب و قواعد تاکید می شود.
    • ضعف قدرت نگارش به دلیل اجباری نبودن نوشتن مقالات و مطالب تحقیقی (البته این دو مطلب در سالهای اخیر تا حدودی در حال جبران شدن است)
    • طولانی بودن دوران تحصیل در مقدمات و سطح.
    • تعداد افراد در کلاس ها از حد معمول و متعارف زیادتر است که موجب پایین آمدن کیفیت درس می شود.

    شیوه‌های تدریس درس خارج

    روش‌های تدریس خارج را از چند جهت می توان تقسیم کرد:

    اول: از جهت شکل درس

    الف) سبک سامرایی (شاگرد محوری) ; ب) سبک کلاسیک (استاد محوری) ; پ) سبک دو مرحله ای; ث) تحقیق جمعی.

    دوم: از جهت محتوا و کیفیت درس

    الف) ترتیب و چینش درس:

    1ـ روش قدما; 2 - روش آیة الله بروجردی رحمه الله; 3 - روش امام خمینی رحمه الله; 4 - روش سه بخشی; 5 - روش چهار بخشی.

    ب) سبک‌های خاص در فقه:

    1ـ سبک فقه الحدیث; 2 - فقه مبتنی بر اصول; 3 - فقه مقارن; 4 - فقه پویا (هماهنگ با زمان و مکان). پ) سبک‌های خاص در اصول:

    1ـ سبک فلسفی; 2 - سبک عرفی.

    سوم: از جهت خصوصیات درس

    الف) زمان مطلوب یک دوره اصول:

    1ـ  دوره‌های طولانی; 2 - دوره‌های کوتاه; 3 - زمان استنباط.

    ب) زمان مطلوب یک دوره فقه و لزوم تخصص در آن.

    پ) زمان و مکان مطلوب هر جلسه درس.

    ث) تعداد شاگردان در هر جلسه درس.

    ت) تعداد جلسات درس در طول سال تحصیلی.

    اول: شیوه‌های تدریس درس خارج از جهت شکل درس

    در باره این شیوه ها توضیح مختصری می دهیم و به نقاط قوت و ضعف آن ها اشاره می کنیم.

    1ـ  سبک سامرائی یا مکتب سامرا و یا روش شاگرد محوری

    این روش درس خارج میرزای شیرازی بزرگ رحمه الله است که بعدا در کربلا ادامه یافت، (2) که متاسفانه اکنون در حوزه‌های علمیه به فراموشی سپرده است. در این شیوه میرزای بزرگ رحمه الله فرعی فقهی را مطرح می کرد و تمامی مطالب مربوط به آن را به کمک شاگردان و با بحث‌های طرفین مورد بررسی قرار می داد و حتی چیزی را به عنوان «اصول موضوعی » نمی پذیرفت.

    در این سبک شاگردان محور بحث هستند و استاد سخنران جلسه نیست، بلکه در پایان به جمع بندی نظریات و نتیجه گیری می پردازد.

    در این روش شروع درس مشخص بود، اما پایان آن روشن نبود و گاهی تا هفت ساعت ادامه می یافت. (3)

    2ـ  سبک کلاسیک (استاد محوری)

    این روش متاخران حوزه نجف و قم است و امروزه متداول‌ترین روش تدریس در حوزه علمیه قم است.

    در این سبک، استاد یک فرع فقهی یا اصولی را مطرح می کند و اقوال و دلایل آن را بررسی می کند و در پایان نظر خویش را بیان می کند.

    در این شیوه استاد فعال است و مانند یک سخنران عمل می کند و شاگردان کمتر فعال هستند. (4) این سبک خود به چند قسم فرعی تقسیم می شود که عبارتند از:

    الف) استاد محوری با بحث‌های نامنظم;

    ب) استاد محوری با تکیه بر اصطلاحات;

    پ) استاد محوری همراه با نظم در مطالب و ساده گویی;

    ث) استاد محوری همراه با نوشتن درس و پخش آن بین طلاب.

    3ـ سبک دو مرحله ای

    در این شیوه درس در دو جلسه برگزار می شود: در جلسه اول، استاد به صورت روش استاد محوری مطالب را بیان می کند و به شاگردان کمتر فرصت سؤال و اشکال داده می شود. ولی جلسه دوم به صورت شاگرد محوری اداره می شود تا افراد کم استعداد یا ضعیف بتوانند کمبود خود را جبران کنند.

    این شیوه، از جهت کیفیت برگزاری جلسه دوم درس به چند قسم فرعی تقسیم می شود که عبارتند از:

    الف) روش مرحوم آخوند خراسانی رحمه الله: در این شیوه، شاگردان قوی و مستعدتر، درس استاد را برای شاگردان ضعیف، در جلسه دوم تقریر می کنند و آن را مورد بحث و بررسی قرار می دهند تا طلاب ضعیف بتوانند بهتر از درس استفاده کنند و ابهام‌های درس برای آن ها برطرف شود. (5)

    مرحوم آیة الله بروجردی رحمه الله نیز اصرار داشتند تا همین شیوه را در قم پیاده کنند که عملی نشد. (6)

    ب) روش مرحوم آیة الله سید محمد باقر درچه ای رحمه الله: ایشان صبح ها در مسجد نو اصفهان، درس فقه و اصول تدریس می کردند و عصرها هم همان درس را برای افرادی که در کلاس صبح حضور نداشتند و یا درس را خوب درک نکرده بودند تکرار می کردند.

    پ) روش جلسه پرسش و پاسخ همراه با درس روزانه: در این شیوه، استاد بعد از جلسه اول درس، ساعتی را تعیین می کند تا شاگردان در کنار او جمع شوند و پاسخ گوی سؤالات و اشکالات آنان می شود.

    ت) روش مرحوم اصفهانی (کمپانی) رحمه الله: در این شیوه، استاد، درس را چند روز قبل می نویسد و متن آن تکثیر می شود و در اختیار طلاب قرار می گیرد. این روش موجب می شود تا طلاب فرصت پیش مطالعه و دقت و اشکال پیدا کنند و خود را برای بحث با استاد آماده کنند و در حقیقت این جزوه ها جای یک جلسه درس را می گیرد. این شیوه برای اولین بار به دست مرحوم کمپانی در نجف اجرا شد (7) و اکنون نیز در حوزه علمیه قم، برخی از اساتید معظم درس خارج از این روش استفاده می کنند.

    ث) استفاده از نوار درسی قبل از درس استاد: برخی از اساتید درس خارج که قبلا یک دوره درس را القا فرموده اند و به صورت نوار درآمده است. شاگردان می توانند قبل از درس از نوار استفاده کنند و به پیش مطالعه درس بپردازند و خود را برای سؤال و اشکال در جلسه درس استاد آماده کنند.

    4ـ سبک تحقیقی جمعی

    در این روش، استاد و شاگرد اصطلاحی مطرح نیست و چند نفر یک موضوع فقهی یا اصولی را انتخاب می کنند و مورد مطالعه و بررسی قرار می دهند.

    آنگاه در یک جلسه علمی، یافته‌های خود را با دیگران در میان می گذراند و به نظریات همدیگر اشکال می کنند و یا در مقابل اشکالات دیگران از نظریات خود دفاع می کنند، و در نهایت هر کس یک نظری را انتخاب می کند. این شیوه خود به چند صورت انجام می گیرد:

    الف) بدون حضور استاد;

    ب) با حضور یکی از اساتید درس خارج;

    پ) همراه با متن ثابت، مثل جواهر الکلام در فقه;

    ت) بدون متن ثابت، لیکن گاهی یک نفر در یک موضوع تحقیق می کند و حاصل آن تکثیر می شود و در اختیار دیگران قرار می گیرد تا محور بحث قرار گیرد.

    این سبک مورد توجه مرحوم عیاشی و علامه مجلسی رحمه الله بوده است (8) و اکنون نیز در جلسات استفتای برخی مراجع مورد عمل واقع می شود که از با برنامه‌ترین و جالب‌ترین آن ها جلسه تحقیق جمعی مقام معظم رهبری (دامت برکاته) است. (9)

    در دانشگاه ها نیز برای تدوین پایان نامه ها، وقتی استاد راهنما تعیین می کنند، در حقیقت همین روش را دنبال می کنند.

    بررسی: هر کدام از این شیوه ها امتیازات خاص خود را دارد، هر چند ممکن است اشکالاتی را نیز در پی داشته باشد.

    در این نوشتار کوتاه، فرصت آن نیست که تمامی نقاط قوت و ضعف بیان شود و مورد ارزیابی قرار گیرد ولی ما به برخی از آن ها اشاره می کنیم و قضاوت را به عهده خوانندگان گرامی می گذاریم.

    البته انگیزه ما از طرح این مباحث خرده گیری بر کسی نیست، بلکه زحمات طاقت فرسای همه اساتید معظم و آیات عظام درس خارج که بحق پرچمداران فقه آل محمد صلی الله علیه وآله هستند، قابل تقدیر است.

    پس به نقل برخی از نقاط ضعف و قوت از زبان بزرگان حوزه اکتفا می کنیم.

    الف) نقاط قوت

    1ـ برخی امتیازات مکتب سامرا

    مجتهدپروری مکتب سامرا معروف است و لذا افرادی مثل آخوند خراسانی رحمه الله، میرزای نائینی رحمه الله، شهید شیخ فضل الله نوری قدس سره، سید محمد فشارکی و... از دست پروردگان این مکتب هستند. (10)

    فعال کردن شاگردان که امروزه مورد توجه روان شناسان تعلیم تربیت است، (11) امتیاز دیگر این مکتب است. همان طور که توجه به تحقیق و دقت و تکیه بر فکر کردن، از نقاط قوت این روش است.

    2ـ  سبک استاد محوری

    اداره کلاس درس به صورت منظم و مرتب و نظم در بیان (در برخی اقسام فرعی آن) از نقاط قوت این سبک است.

    همان طور که مشخص بودن موضوع درس، موجب می شود تا مباحث به زودی به نتیجه برسد و بحث از موضوع خارج نشود.

    3ـ سبک دو مرحله ای

    فعال بودن شاگردان در جلسه دوم درس باعث می شود تا عمل یادگیری بهتر صورت گیرد، همان طور که این جلسات موجب پرورش اساتید قوی برای آینده حوزه و معرفی چهره‌های با استعداد می شود. همچنین، شاگردان را به مطالعه و دقت برای حضور در جلسه دوم وادار می کند.

    4ـ  سبک تحقیقی جمعی

    این شیوه، برای افرادی که چند سال درس خارج گذرانده اند و کسانی که بیرون از حوزه ها مشغول فعالیت هستند بسیار مفید است و افراد را به فعالیت علمی مفیدی می کشاند و پیشرفت بیشتری را به دنبال دارد و سبک مجتهدپروری است، لذا بزرگان بر اجرای آن اصرار دارند. (12)

    در حقیقت اگر این سبک تحت نظر استاد صورت پذیرد همان، سبک سامرایی است.

    ب) نقاط ضعف

    به هر کدام از این شیوه ها اشکالاتی وارد کرده اند که احتیاج به بررسی دقیق دارد. تا بتوانیم قضاوت صحیحی ارایه دهیم.

    1ـ در مکتب سامرایی: نپذیرفتن اصل موضوعی در بحث و مشخص نبودن زمان پایان درس موجب بی نظمی در بحث و خستگی شاگردان می گردد.

    2ـ در روش استاد محوری: فعال نبودن شاگردان و عدم فرصت کافی برای سؤال و اشکال کردن و نامنظم بودن یا مغلق گویی در برخی از اقسام فرعی این شیوه می تواند به عنوان اشکال مطرح شود.

    3ـ در سبک دو مرحله ای: این روش وقت زیادی را از اساتید محترم و شاگردان اشغال می کند.

    بررسی بیشتر نقاط قوت و ضعف و بیان بزرگان و مراجع را به فرصت دیگری موکول می کنیم.

    دوم: شیوه‌های تدریس درس خارج از جهت محتوا و کیفیت

    الف: چینش و ترتیب درس

    1ـ روش قدما: تا قبل از مرحوم آیة الله بروجردی رحمه الله براین بود که ابتدا «اصل » در مساله بیان می شد و سپس دلایل آن بیان می شد. (13)

    2ـ روش آیة الله بروجردی رحمه الله: ایشان ابتدا سیر تاریخی مساله را بررسی می کردند و سپس دلایل مساله را مورد نقد و بررسی قرار می دادند و اگر دلیلی نبود به سراغ ادله فقاهتی (اصول عملیه) می رفتند. (14)

    3ـ روش امام خمینی قدس سره: ایشان ابتدا دلایل مساله را بررسی می کردند و سپس اقوال علما را تجزیه و تحلیل می کردند. می فرمودند: اول ببینیم خودمان از ادله چه می فهمیم، آنگاه به بررسی نظریات دیگران می پرداختند. (15)

    4ـ روش سه بخشی: در برخی از درس‌های حوزه علمیه قم به این ترتیب عمل می شود:

    اول، ذکر اقوال علما در مساله تا سیمای کلی و عمومی مساله روشن شود;

    دوم، بیان دلایل موافق و مخالف و نقض و ابرام آن ها;

    سوم، جمع بندی و نتیجه گیری.

    5ـ روش چهار بخشی: این روش نیز در برخی از درس‌های فعلی حوزه علمیه قم مرسوم است که بدین ترتیب عمل می شود:

    اول، ذکر موضوع مساله و تقسیم بندی‌های آن;

    دوم، بیان اقوال موافق و مخالف;

    سوم، بیان دلایل از قرآن، روایات، عقل، اجماع و نقد آن ها و در صورت لزوم بیان اصل در مساله;

    چهارم، جمع بندی اقوال و دلایل و نتیجه گیری.

    بررسی: هر کدام از این روش ها نقاط قوت و ضعفی دارد که مجال بیان آن ها در این مختصر نیست ولی کامل‌ترین روش، شیوه چهارم به نظر می رسد; هر چند از جهت عدم بیان سیر تاریخی مساله، ناقص است.

    ب) سبک‌های خاص در فقه

    در تدریس خارج فقه حوزه‌های علمیه، روش‌های مختلفی به کار گرفته می شود که در اینجا به آن ها اشاره می کنیم.

    1ـ سبک فقه الحدیث

    این شیوه درسی آیة الله بروجردی رحمه الله در علم فقه بود. در این روش، برای بررسی یک فرع فقهی به علم «اصول فقه » کمتر توجه می شود و سعی می کنند با بررسی پیشینه تاریخی هر مساله و با توجه خاص به علم رجال و طبقه بندی راویان حدیث و برطرف کردن تقطیع احادیث، حکم هر مساله را از احادیث مربوط به آن استخراج کنند. و در صورت ضرورت و لزوم به علم اصول یا اصول عملیه پناه می برند. (16)

    2ـ سبک فقه مبتنی بر اصول

    در این شیوه، تکیه اصلی بر اصول است و سعی می کنند با تکیه بر قواعد اصولی دلایل را بررسی کنند.

    در این روش، به علم رجال توجهی نمی شود و گاهی فرض هایی در فقه مطرح می شود که در طول عمر انسان یک بار هم اتفاق نمی افتد.

    لذا برخی از بزرگان براین شیوه خرده گرفته اند که افراط اصول موجب دوری انسان از فهم عرفی می شود که شارع، طبق آن سخنان خود را القا فرموده است. (17)

    3ـ سبک فقه مقارن

    این شیوه که یادگار شیخ طوسی رحمه الله است، براستفاده از اقوال عامه و بررسی آن ها تکیه می کند. اولین کتاب در این زمینه، خلاف شیخ است که در آنجا سعی شده تا نظریات شیعه و سنی آورده و مقایسه شود.

    این سبک را مرحوم آیة الله بروجردی رحمه الله احیا کرده ایشان همان طور که به شان نزول آیات اهمیت می داد، به سیر تاریخی و موقعیت صدور حدیث هم اهمیت می داد. و آن را در فهم احادیث مؤثر می دانست. (18)

    4ـ سبک فقه پویا (هماهنگ با زمان و مکان(

    این شیوه، از دیرباز مورد توجه علمای شیعه بوده است. آثار تاثیر زمان و مکان در اجتهاد را در فتوای میرزای بزرگ رحمه الله در تحریم تنباکو می توان ملاحظه کرد.

    امام خمینی قدس سره این سبک را حیاتی تازه بخشید و فرمود: «زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند (19)

    البته در مورد مقدار و حدود دخالت زمان و مکان در مصادیق، موضوعات، متعلق احکام و در نتیجه در اجتهاد و صدور حکم و فتوا، بحث بسیار است، (20) ولی این مطالب منافاتی با اینکه فقه پویا یک سبک فقهی است، ندارد.

    پ) سبک‌های خاص در اصول فقه

    اصول فقه در درس‌های خارج حوزه علمیه با دو روش متفاوت مورد بحث قرار می گیرد.

    1ـ سبک فلسفی

    بیان مطالب و قواعد اصولی براساس اصطلاحات فلسفی و داخل کردن مباحث فلسفی و حقیقی با مباحث اعتباری و عرفی اصول، از خصوصیات این روش است. این شیوه در زمان شیخ انصاری رحمه الله کم کم پا به عرضه وجود گذاشت، در حوزه نجف به اوج خود رسید و علم اصول به صورت علم نیمه معقول درآمد که در حواشی مرحوم کمپانی رحمه الله کاملا ظاهر می شود. (21)

    لذا برخی بزرگان براین شیوه خرده گرفته اند که موجب خلط مباحث اصول و فلسفه شده و از عرفی بودن دوره کرده است و باعث تورم علم اصول شده است.

    2ـ سبک عرفی

    از آنجا که پیدایش علم اصول برای کمک در فهم و تحلیل مفاهیم قرآن و حدیث است و آن دو براساس لغات و اصطلاحات عرف شکل گرفته است.

    پس، اساس علم اصول در مباحث خود مثل عام و خاص، مطلق و مقید و... مبتنی بر ارتکازات عرفی مردم است.

    این شیوه از زمان شیخ طوسی رحمه الله در عده و تا زمان حاضر ادامه داشته است. (22)

    شیوه‌های تحصیل درس خارج

    همان طور که روش‌های تدریس درس خارج گوناگون بود، شیوه‌های تحصیل آن نیز متفاوت است. طلاب با توجه به استعداد و ذوق خود، شیوه‌های متفاوتی را در درس خارج برمی گزینند که ما آن ها را به هفت روش تقسیم می کنیم:

    اول: روش شاگرد محوری

    در این شیوه شش مرحله طی می شود که عبارتند از:

    1ـ پیش مطالعه، یعنی با توجه به منابع و کتب علمای پیشین، به بررسی اقوال و دلایل هر فرع فقهی یا اصولی می پردازند و نظریه ای را انتخاب می کنند.

    2ـ پیش مباحثه، یعنی قبل از شروع درس با هم مباحثه خود مطلب درس آینده را بررسی می کنند و بر اشکال به یکدیگر و تبادل نظر می پردازند.

    3ـ شرکت در درس استاد با ذهنی که به وسیله پیش مطالعه و مباحثه آماده شده است که گاهی با نوشتن مطالب مهم درس استاد همراه است.

    4ـ سؤال و اشکال کردن در درس که موجب رفع ابهام‌های ذهنی و یا تصحیح نظریات استاد می شود و در نهایت، طلبه بدین وسیله نظریه انتخابی خود را در معرض آزمایش قرار می دهد.

    5ـ مرور مجدد و مطالعه نظریات و دلایل استاد و انتخاب نظر نهایی به وسیله شاگرد.

    6ـ نوشتن کامل درس به صورت منقح همراه با خلاصه ای از مطالب مطرح شده که به منظور حفظ و جمع آوری نظریه استاد و شاگرد صورت می گیرد.

    دوم: روش استاد محوری

    در این شیوه، طلاب پنج مرحله را در تحصیل درس خارج طی می کنند:

    • شرکت در درس و شنیدن سخنان استاد;
    • نوشتن درس استاد در جلسه درس (بی کم و کاست) ;
    • مطالعه درس بعد از اتمام جلسه استاد، با توجه به کتاب‌های عالمان متقدم و متاخر;
    • انتخاب نظریه;
    • مباحثه منظم با دوستان هم درس قبل از شروع جلسه بعدی استاد.

    سوم: روش چهار مرحله ای

    این روش، شامل مراحل زیر است:

    • حضور در کلاس درس;
    • نوشتن درس استاد در جلسه بدون کم و کاست;
    • مطالعه نوشته‌های سر درس بعد از درس;
    • مباحثه با دوستان هم کلاس قبل از درس جدید.

    چهارم: روش سه مرحله ای

    این روش، شامل مراحل زیر است:

    • حضور در درس;
    • نوشتن درس;
    • مطالعه درس، بدون مباحثه.

    پنجم: روش دو مرحله ای

    این روش، شامل حضور در درس استاد و نوشتن درس می شود.

    ششم: روش یک مرحله ای

    که همان حضور در درس استاد است.

    هفتم: شیوه تحقیق جمعی

    این شیوه که مخصوص طلاب با سابقه درس خارج است، برای تقویت قوه استنباط و حفظ آن مفید است. ما قبلا در روش های، تدریس این شیوه را توضیح دادیم. چرا که این روش اگر با حضور استاد صورت پذیرد، یکی از شیوه‌های تدریس محسوب می شود.

    در این شیوه، محققان مراحل زیر را می گذرانند:

    • پیش مطالعه براساس یک متن معین;
    • انتخاب نظریه;
    • طرح نظریه هر محقق در جمع دوستان هم بحث که همراه با نقد و بررسی و دفاع از آن است;
    • جمع بندی و نتیجه گیری پایانی به دست یکی از اعضای جلسه که به عنوان مدیر داخلی مطرح است.
    • نوشتن خلاصه بحث.

    بررسی: هر کدام از این روش ها نقاط ضعف و قوت خاص خود را دارد، ولی ما به اختصار به پاره ای از امتیازها و اشکال هایی که برای این روش ها ذکر کرده اند، اشاره می کنیم:

    1ـ روش اول (شاگرد محوری) موجب رشد سریع قوه استنباط و اعتماد به نفس طلاب می شود. در این شیوه، مسایل با تفکر بررسی می شود و شاگرد فعال است و نحوه گردآوری و سامان دادن به مطالب و ارایه آن ها را می آموزد و محقق بار می آید. او با نظریات دیگران با احترام برخورد می کند و نحوه منطقی فکر کردن را می آموزد و از مرحله بررسی مطالب دیگران می گذرد و درصدد طرح مطالب تازه برمی آید.

    2ـ روش پنج مرحله ای (استاد محوری): این شیوه، موجب تاخیر در رشد قوه استنباط می شود. شاگرد آمادگی اشکال و سؤال در جلسه درس را ندارد و در حقیقت استاد فعال است و شاگرد به صورت انفعالی عمل می کند و گاهی تا پایان درس به دنبال موضوع می گردد و لذا شاگردان را در فهم مطالب با مشکل روبرو می کند.

    3ـ روش چهار مرحله ای و سه مرحله ای و دو و یک مرحله ای: همان اشکال‌های روش پنج مرحله ای را دارد بعلاوه، اشکال‌های واضح دیگری نیز دارد; مثل عدم مراجعه به منابع، انتخاب نظریه نکردن، مباحثه نکردن، ننوشتن درس و تنظیم نکردن آن و....

    4ـ امتیازات روش تحقیق جمعی قبلا گذشت.

    کلامی از بزرگان

    آیة الله فاضل لنکرانی (دامت برکاته) که از مراجع عظام و اساتید معظم درس خارج حوزه علمیه قم است، می فرماید:

    آنچه برای یک طلبه مهم است، آن است که علاوه بر اینکه تمامی گفته‌های استاد را در حافظه اش ضبط می نماید، باید آن ها را با معیارهای فکری مورد قبول خود سنجیده و صحت و سقم آن را از نقطه نظر خود تشخیص دهد... یعنی در همان جلسه درس مساله را تمام کند و شب برای آنکه این مطالب را فراموش نکند آن ها را یادداشت کند. (23)

    یکی دیگر از اساتید درس خارج می فرماید:

    امام خمینی رحمه الله در درس خود در مسجد سلماسی قم، به طلاب می فرمودند: اگر بیست سال هم بر سر درس ما حاضر شوید، هیچ نتیجه ای نمی گیرید، مگر آنکه قبل از درس مطالعه کرده و با انتخاب نظریه بر سر درس حاضر شوید. (24)

    شیوه‌های نوشتن درس

    نوشتن درس اساتید (تقریر) از امتیازهای حوزه‌های علمیه است که از زمان‌های دور شروع شده و هنوز هم ادامه دارد.

    اولین کسی که اقدام به این کار کرد، مؤلف مفتاح الکرامه بود که درس استادش مرحوم بحرالعلوم را تقریر کرد. (25) و بعدها با کوشش مرحوم آیة الله بروجردی رحمه الله در قم به صورت عادت عمومی طلاب درآمد. (26)

    این کار به چند صورت انجام می گیرد:

    1ـ نوشتن در جلسه درس به صورت کامل; این شیوه، معمولی‌ترین روشن است که معمولا به همان صورت بایگانی می شود و گاهی حواشی مختصری برآن اضافه می شود.

    در این نوشته ها، معمولا ساختار جملات گفتاری - نه نوشتاری - است و به خاطر تند نوشتن مرتب نیست و لذا ارزش علمی چندانی ندارد بلکه در حکم یک نوار ضبط صوت است. لذا، برخی مراجع این روش را مفید نمی دانند. (27)

    2ـ نوشتن رؤوس و کلیات مطالب استاد در جلسه درس، که برای حفظ مطالب استاد مفید است.

    3ـ نوشتن مشروح درس استاد بعد از اتمام کلاس.

    در این شیوه، شاگرد با توجه به پیش مطالعه و مباحثه، در سر درس گوش می دهد و یا به سؤال و اشکال می پردازد و در نهایت نظریه ای را انتخاب می کند و پس از درس، آن مطالب را به صورت منظم و مستدل می نویسد و حواشی و نظریات خود را اضافه می کند.

    این شیوه، مورد تاکید بسیاری از بزرگان و موجب گسترش فقه و اصول و پیشرفت علمی بزرگان بوده است. (28) و حتی رهبر انقلاب (دامت برکاته) می فرماید:

    یکی از عواملی که مرحوم آیة الله العظمی خویی را در کار گسترش فقه و اصول موفق کرد این بود که درس‌های ایشان به شکل منظم و مرتب نوشته می شد. (29)

    4ـ نوشتن خلاصه درس بعد از کلاس; این شیوه، وقت کمتری را می گیرد و می تواند با روش سوم جمع گردد تا در موقع مراجعه مجدد، مطالب آماده و سریعا قابل دسترسی باشد.

    شیوه‌های مباحثه درس

    مباحثه یکی از امتیازهای بزرگ حوزه‌های علمیه است که بسیاری از مراکز علمی دنیا از آن بی بهره اند و موجب تثبیت مطالب در ذهن و رفع ابهام‌های درس و جوشش فکری افراد می گردد.

    در این مورد، طلاب از روش‌های مختلفی استفاده می کنند.

    1ـ روش روخوانی

    یعنی، در مباحثه روزانه، یک نفر از روی نوشته خود (که در کلاس نوشته است) می خواند و دیگری گوش می دهد.

    در یک آمارگیری نمونه ای که در حوزه علمیه قم به دست نگارنده صورت گرفت، 8معلوم شد که 45% از طلاب این گونه عمل می کنند.

    2ـ روش تقریر

    در این شیوه، یک نفر مطالب استاد را - بدون خواندن از روی نوشته - برای طرف مقابل تقریر می کند و مثل یک استاد بیان می کند و به سؤالات و اشکال‌های او پاسخ می گوید.

    3ـ روش نقد و بررسی

    برخی از طلاب، در مباحثه بعد از نقل کلمات استاد، آن ها را مورد نقد و بررسی قرار می دهند و با توجه به منابع دیگر به تفکر و تامل پیرامون آن ها می پردازند.

    4ـ روش تحقیق جمعی

    ما این شیوه را در شیوه‌های تدریس و نیز در روش‌های تحصیل توضیح دادیم.

    5ـ روش پیش مباحثه

    در این شیوه، طلاب ابتدا موضوع درس روزآینده را مطالعه می کنند و با توجه به منابع، در مورد اقوال و ادله آن به بحث و بررسی می پردازند. و یک نفر مثل یک استاد درس آینده را تقریر و استدلال می کند و به اشکال‌های دوستان خود پاسخ می دهد و سپس به جمع بندی مطالب می پردازد. در آمارگیری که در حوزه علمیه قم به دست نگارنده صورت گرفت 34% از افراد با این شیوه مباحثه می کنند.

    بررسی: هر کدام از این شیوه ها نقاط قوت و ضعف دارد و با روش‌های خاص از تدریس و تحصیل سازگار است. ما به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

    روش اول و دوم برای فهم کلام استاد مفید است و مناسب درس‌های سطح حوزه است.

    روش سوم موجب تقویت قوه استنباط افراد می شود; هر چند برای افراد مبتدی در درس خارج دشوار است.

    روش پنجم بهترین نوع مباحثه درس خارج است; چرا که قدرت استدلال و حل مساله و قوه استنباط افراد را تقویت می کند. ذهن خلاق و فعال می شود و در حقیقت مرحله نازل تدریس است و قدرت بیان طلاب را تقویت می کند.

    کلامی از بزرگان

    یکی از اساتید حوزه می فرماید:

    یک روش مباحثه در درس خارج، همان تقریر درس استاد است; یعنی فقط می خواهند درس استاد را مباحثه کنند و چند نفر جمع می شوند و درس را برای یکدیگر تقریر می کنند; این مرحله نازله مباحثه درس خارج است; البته مفید هم هست، در حد حفظ کردن و تسلط بر مطالب استاد. (30)

    تذکر: در اینجا مباحث دیگری نیز مطرح است که در اینجا مجال تفصیل آنها نیست، ولی مناسب است رؤوس آن مطالب را مطرح کنیم:

    زمان و مکان مطلوب برای تدریس و مطالعه.

    چگونگی حل یک مساله اصولی یا فرع فقهی.

    بهترین هم مباحثه کیست؟

    چگونه درس ها را یادداشت کنیم تا مفیدتر باشد؟

     راه‌های حفظ قوه استنباط در خارج از حوزه‌های علمیه چیست؟

    آیا رسیدن به قوه اجتهاد در عصر ما محال عادی است.

    زمان مطلوب یک دوره اصول و یا زمان لازم برای حصول قوه استنباط در فقه چقدر است؟

    حدمتعارف ومعقول تعدادشاگردان درس دردوره سطح وخارج چه اندازه است؟

    تعدادمطلوب جلسات درسی درسال تحصیلی چقدراست؟ آیاصحیح است ما 120روز یعنی یک سوم سال رادرس بخوانیم ودوسوم آن یعنی 240 روز تعطیل باشیم؟

    امید است این مباحث با اندیشه دانشوران حوزوی در سایه هدایت‌های قرآن و نور ولایت ائمه اطهار علیهم السلام روشن گردد.


    پی نوشت:

    1) سوره توبه (9): 122.

    2) این روش را می توان روش سقراطی نامید که او مساله ای را مطرح می کرد و با استفاده از گفتگو (دیالوگ) به تکمیل و رفع نقایص آن می پرداخت (ر ک: تاریخ فلسفه یونان و روم، فردریک کاپلستون، ترجمه مجتبوی، ج 1، ص 127).

    3) مجله حوزه، ش 51، ص 38، ص 87.

    4) ر ک: مجله حوزه، ش 23، ص 40.

    5) ر ک: مجله حوزه، ش 51، ص 89 - 90.

    6) همان، ش 43 - 44، ص 248.

    7) ر ک: همان، ش 30، ص 36.

    8) مجله حوزه، ش 52، ص 10.

    9) ر ک: مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، سال اول، شماره دوم، ص 254 - 264.

    10) ر ک: مجله حوزه، ش 51، ص 38.

    11) ر ک: روان شناسی تعلیم و تربیت، دکتر علی شریعتمداری، ص 333.

    12) مجله نور علم، ش 5، دوره 4، ص 9.

    13) مجله حوزه، ش 47، ص 39.

    14) همان.

    15) همان، ش 45، ص 50.

    16) مجله نور علم، شماره 12، ص 92 ; مجله حوزه، ش 40، ص 41 و ش 43 - 44، ص 248 با تلخیص.

    17) مجله حوزه، ش 21، ص 48.

    18) مجله نور علم، دوره سوم، ش 6، ص 16 - 17.

    19) صحیفه نور، ج 21، ص 98.

    20) ر ک: مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی قدس سره، کتاب دوم، (اجتهاد و زمان و مکان)، مقاله ششم، ص 145 - 227 دیدگاه ها در باره تاثیر عنصر زمان و مکان بر اجتهاد، از نگارنده.

    21) مجله نور علم، ش 12، ص 91.

    22) مجله حوزه، ش 51، ص 102.

    23) مجله نور علم، دوره سوم، ش 8، ص 23.

    24) این مطلب را آیة الله مؤمن (دامت عزه) حضورا برای نگارنده نقل کردند.

    25) مجله حوزه، ش 51، ص 91.

    26) همان، ش 43 - 44، ص 248.

    27) ر ک: مجله نور علم، شماره 8، دوره 3، ص 23، سخنان آیة الله فاضل لنکرانی (دامت برکاته).

    28) ر ک: مجله حوزه، ش 43 - 44، ص 248 و ش 1، ص 20.

    29) همان، ش 53، ص 27.

    30) روزنامه جمهوری اسلامی، شماره 3869، ص 12.

    پدیدآورنده: محمد علی رضائی اصفهانی

     

    محمد علي رضايي اصفهاني  
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %93
    تعداد آراء :
    1
    امتیاز شما :