جایگاه علم حقیقی

از پیوند مقدمات پیش گفته، این نتایج حاصل می‏شود:

1. آرمان جامعه دینی، رسیدن به علم تجربی بیش‏تر و تسخیر عالم طبیعت نیست؛ کشورهای به اصطلاح پیش‏رفته، الگوی مناسبی برای بازسازی ترکیب جوامع دینی و پیش‏رفت آن‏ها نیست و شاخص‏های توسعه در فرهنگ دینی بر شاخص‏های توسعه در دنیای مدرن، انطباق کامل ندارد. در جامعه اسلامی حیثیت علم تجربی حیثیت یک مطلوب اصالی نیست؛ بلکه علم تجربی هم مانند همه امور دیگر، مقدمه‏ای بر کمال انسان و نردبانی برای رسیدن به بام معرفت است.

2. الگوی زندگی فردی دانش‏مندان در فرهنگ اسلامی با الگوی زندگی دانش‏مندان در جوامع غیردینی متفاوت است؛ دانش‏مند غیرمسلمان در تنظیم حیات فردی و اجتماعی خود، چه بسا «زندگی علمی» را قبله آمال قرار دهد و فکر و ذکر و هدف خود را دانش بشمارد و در شبانه روز، ساعت‏ها به فعالیت علمی بپردازد.

اما دانش‏مند مسلمان که «زندگی گسترده دینی» را برای خود برگزیده است و علم را تنها یکی از ملزومات رسیدن به کمال -و البته مهمّ‏ترین آن‏ها- می‏داند، در توزیع زمان و توان خود، علم‏آموزی را در ردیف سایر آن ملزومات قرار می‏دهد و هیچ‏گاه به بهانه اهمیت علم از سایر وظایف خود غفلت نمی‏کند. تلاش دانش‏مند مسلمان اصالتاً به هدف تحصیل علم نیست، تأمین معاش کسب رفاه و خدمت اجتماعی و شهرت و محبوبیت هم آرمان غایی فعالیت‏های او قرار نمی‏گیرد؛ هدف نهایی او در زندگی دینی «کسب رضای خدا» است و تنها به این دلیل به دانش‏پژوهی می‏پردازد، که رضای خدا را در این عمل یافته است. و چون چنین است برای دانش‏پژوهی اعتباری هم‏ردیف سایر وظایف الهی قائل می‏شود.

دانش‏مند مسلمان، در کنار برنامه علمی، برنامه عبادی هم دارد و برای رفع نیاز برادران دینی خود، بهای شایسته‏ای می‏شناسد و زمان بایسته‏ای صرف می‏کند؛ از صله ارحام، روابط خانوادگی، تربیت فرزند، حضور اجتماعی و.. . هم صرف‏نظر نمی‏کند.

او همه این عناصر را در بستری به سوی رضایت حق جریان داده است. دانش‏مند مسلمان ضمن آن‏که فعالیت علمی خود را عبادت می‏شمارد و از مجاهدت و تلاش دریغ نمی‏ورزد، از پرداختن به تکالیف غیرعلمی خود احساس خسارت نمی‏کند و ضمن آن‏که همواره به کرم خدا در به‏دست آوردن نتایج بزرگ علمی امیدوار است و یأس از رحمت او را گناه بزرگ می‏شمارد، خود را تنها مأمور به انجام وظیفه می‏بیند.

3. در نظام آموزشی و پرورشی رسمی در جامعه اسلامی، تخصیص اعتبار و توزیع منابع انسانی، براساس اهمیت واقعی رشته‏های علمی صورت می‏گیرد و جریان غالب علم در جامعه فرهنگی، سمت و سویی معنوی دارد. دانش‏پژوهان مسلمان نیز ترکیب برنامه علمی خود را بر پایه همین اولویت‏ها تنظیم می‏کنند.

4. فرهنگ تحصیل علم نیز براساس معادلات پیش‏گفته تغییر خواهد کرد؛ دانشجوی مسلمان بیش از آن‏که به نیرو و تلاش فردی یا سازمانی خود در کسب دانش امیدوار باشد، به رحمت خدا امید دارد؛ او که در ارتباط با حقیقت جهان تمام وجود خود را محض وابستگی به «الله» می‏بیند و هیچ حول و قوه‏ای برای خود و دیگران نمی‏شناسد، در استحصال دانش، تنها به امداد الهی چشم دارد و هرگاه نعمتی -از دانش و نوآوری- دریافت کند، به خویشتن مغرور نمی‏شود و رابطه آن با مبدأ همه خیرات و کمالات را فراموش نمی‏کند و از این رو، سپاسگزار و قدرشناس لطف پروردگار خواهد بود.

ابن‏سینا سرآمد دانشوران علم تجربی در میان مسلمانان، در باره حیات علمی خود می‏نویسد:

«مدّت یک سال و نیم، همّت بر مطالعه منطق و سایر اجزاء فلسفه گماشتم و در این مدّت به هیچ کار دیگر نمی‏پرداختم.. . تا حقیقت مسئله بر من روشن می‏شد و در هر مسئله که متحیر می‏شدم و بر حدّ اوسط ظفر نمی‏یافتم، به مسجد جامع می‏رفتم و به نماز مشغول می‏شدم و به سوی مُبدع کل ابتهال می‏نمودم تا دشواری آن بر من آسان می‏گشت؛ شب‏ها چراغ می‏افروختم و به قرائت و کتابت مشغول می‏بودم.. . و اگر مرا خواب می‏ربود آن مسئله را در خواب می‏دیدم و بسیار از مسائل بود که وجوه آن در خواب بر من منکشف گشتی و همواره بر این شیوه گذرانیدمی تاجمیع علوم را مستحکم نمودم «. [1]

اشاره زیبای رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه‏ای درباره پیشرفت‏های علمی جدید در کشور ما، از همین واقعیت پرده برمی‏دارد: «موفقیت‏های علمی کشور ما که چشم جهانیان را خیره کرده، در فضایی آکنده از ذکر خدا و سرشار از معنویت رخ داده است».

[1]ترجمه تاريخ الحكماء قفطى: 557.