تدبیر، دوراندیشی، تسلط بر قواعد برنامهریزی و تشخیص وظیفه، نوعی توانایی و ملکه است و مانند دیگر ملکات نیازمند مداومت و تمرین فراوان است. این توانمندی مثل همه توانمندیها، یکباره حاصل نمیشود و محتاج گذشت زمان است. پیدایش این توان برای انسان در ابتدا، سخت بهنظر میرسد. اما به مرور و با طی تجارب متعدّد، آسان و هموار میگردد. برنامهریزی گرچه در ابتدا ممکن است با شکست همراه باشد اما با مطالعه، مشاوره و تفکر میتوان اُفت وخیزها و اشتباهات را به حداقل رساند.
در عین حال ناتوانیها و ناکامیها نباید موجب دلسردی شده و ما را از استقامت در به دست آوردن این ملکه باز دارد.
همانطور که براثر تکرار و مداومت در برنامهریزی، روح تدبیر و هنر مدیریت، اندکاندک حاصل میشود، درصورت بیتوجهی و مسامحه، ملکه روزمرگی، سهلانگاری، بیدقتی و بیمبالاتی در وجود ما شکل میگیرد. آنکس که از ابتدای جوانی، درصدد تدبیر امور خرد وکلان زندگی برنیاید، علاوه بر ازدستدادن سرمایهها دچار روح و ذهنی آشفته میشود که اصلاح آن در سن بالا بسیار دشوار است. و این خطر بزرگِ سستی و تنبلی است. شخصیتی که در مسندی مهم قرارگرفته و مسئولیتی سنگین برعهده دارد ولی درانجام آن تدبیر و مدیریت لازم را بهکار نمیگیرد، در ایام جوانی تن به این تمرین ندادهاست.
برای بهدستآوردن توان برنامهریزی بسیار مناسب است با چهرههای موفق ارتباط مستمر داشته باشیم و گونههای مختلف برنامهریزی را بررسی کنیم.
طلبه گرچه در آغاز با مشاهده این برنامهها که برخی عملاً در معاشرت با فرزانگان بهدست آمده است به اجرای مو به مو و «اقتباس» رو میآورد اما به مرور قدرت «ترکیبِ» ویژگیهای مثبت برنامهها را بهدست میآورد و به «خودشکوفایی» در برنامهریزی میرسد.[1]
بررسی طرحها ومدلهای مختلف یک اثر، قدرت تشخیص انسان را بالاتر میبرد و ما را در مقایسه و انتخاب مطلوب، موفقتر میگرداند. همان طور که برای تهیة یک لباس ساعتها وقت میگذاریم و طرحها و الگوهای مختلف را بررسی میکنیم در برنامهریزی هم سزاوار است پس از بررسی دقیق الگوها به ترجیح نسبی یکی یا ترکیب شایستهای از آنها روی آوریم.
[1]. «مشاهده»ی گونههای متعدد یك فراوردة انسانی در «جذب» ویژگیهای آن تأثیر مستقیم دارد. دانشجویان رشتة معماری مجموعههایی در اختیار دارند كه در آن تصویر زیباترین ساختمانهای جهان، در تركیب با جلوههای طبیعت گرد آمده است. آنان موظفند در هر هفته یكی دو طرح از این مجموعهها را انتخاب و بر روی كاغذ رسم نمایند. مشاهدة دقیق این تصاویر، دانشجو را با انواع زیباییهایی كه در ساختن این آثار به كار گرفته شده، آشنا میكند. ترسیم این تصاویر برروی كاغذ سرعت مشاهده را كُند و دقت مشاهده را افزون میكند. بر اثر مشاهدة دقیقِ یك اثر، ظرافت آن در وجود شخص، نقش میبندد و او را آماده میكند تا در هنگام طراحی، از آن الگو گرفته و آن را در شرایط دیگری «اقتباس» نماید. اگر این مشاهدة دقیق در طرحها و گونههای متعدد تكرار شود، دانشجو به مرحلهای میرسد كه میتواند با «تركیب» این زیباییها اثر تازهای ارائه دهد كه جلوههای بدیع چند طرح را یكجا جمع كردهباشد. پس از تمرین و ممارست، در مرحله دیگر، شخص «خلاقیت» مییابد. یعنی میتواند اثری در اوج دقت، ظرافت و زیبایی ارائه دهد كه مشابه آن را ندیده یا مشابهی برای آن یافت نمیشود.
مشاهدة دقیق ç جذب ç اقتباس
تكرار و تنوع مشاهده ç جذب ç اقتباس ç تركیب ç خلاقیت
دانشجویان رشته كارگردانی موظفند در هر هفته یكیدو فیلم از آثار برتر بزرگان این حرفه را «مشاهده» كنند. این مشاهده هر چقدر دقیقتر انجام گیرد در انتقال فن فیلمسازی و ظرافتهای آن به ساختار ذهنی آنها بیشتر تأثیر دارد (جذب). از تكرار مشاهده، دانشجو قدرت مییابد كه تكنیكهای آموخته را در فضاهای مشابه، «اقتباس» یا «تركیب» كند یا به مرور، به «خلاقیت» دست یابد.
نوآموزان قرائت قرآن برای بهبود كیفیت صوت ولحن خود به استماع مكرر تلاوتهای ممتاز توصیه میشوند. این «استماع مكرر» موجب «جذب» سریع سبك قرائت و قدرت «اقتباس» آن میشود. این شخص با استماع تلاوتهای متنوع میتواند سبكهای گوناگون را در هم آمیزد و معجون بدیعی از «تركیب» آنها فراهم آورد یا پساز چندی ممارست و تمرین «سبك تازهای» بیافریند. ذاكران اهل بیت و مداحان موفق نیز همین مسیر را طی میكنند. بر این اساس، كسانی كه میخواهند توان نویسندگی را در خود تقویت نمایند از مطالعه آثار بزرگان این رشته و ارتباط فراوان با متون برگزیده ادبی بینیاز نیستند. این ارتباط گرچه درابتدا به اقتباس سبك آنان میانجامد ولی به مرور در سطح تركیب و خلاقیت مینشیند. شاعران و سرایندگان موفق هم به همین ترتیب در هنر خویش پیش رفتهاند. سخنوری نیز چنین است. در معاشرت متوالی با خطبای نامور یا استماع مكرر نوار سخنرانی آنها و دقت در عوامل موفقیت هریك میتوان سبك و لحن و هنر آنها را «جذب»، «اقتباس» و «تركیب» نمود. اگر این مراحل به خوبی طی شود به «آفرینش» سبك جدید در این رشته میانجامد. فن كلاسداری و تسلط بر روش تدریس هم همین گونه است.
و خلاصه در همه حرفهها و صنایع، معاشرت با چهرههای ممتاز و آثار برجسته این گونه بر وجود ما اثر میگذارد. قرار گرفتن در سطوح عالی تجارب بشری، فعالیت ذهنی و توان فنی ما را میافزاید، توقع ما را از خود بالا میبرد و ما را در ارائه اثر جدید سختگیرتر و دقیقتر میسازد و از احساس استغنا و قناعت به توان موجود جلوگیری میكند.
طلبه كه وظیفه علمی، تربیتی و فرهنگی برعهده دارد در معاشرت فكری با علمای بزرگ و سر و كار داشتن با نظریههای برتر، توان علمی خود را بالا میبرد. همین انس و مداومت در ارتباط با صاحبنظران، به «جذب» و «اقتباس» و «تركیب» روش علمی، سبك تحلیل و شیوه ارائه بحث آنها منتهی میشود. و ممكن است به «خلق» نظریات جدید بینجامد. در ارائه انواع فعالیتهای تربیتی و فرهنگی هم طلبه از مشاهده اثر شخصیتها و مراكز موفق بینیاز نیست.
این مقدمه طولانی ـ كه خود نمونه مشاهده مكرر تطبیق یك قاعده بر مصادیق مختلف آن بود ـ در فصول آینده این دفتر، ارائه برنامه را برای طلبه موجه میسازد.