نیازهای طلبه و ابعاد رشد

دسته‏ای از نیازهای طلبه در برنامه آموزشی حوزه به‏خوبی تأمین می‏شود. اما رفع دسته دیگر به همت و تلاش شخصی خود او واگذار شده‏است. آگاهی از این مسئله، موجب می‏شود طلبه، چشم طمع از برنامه‏ریزی دیگران بردارد، ابتکار عمل به دست گیرد، مردانه چاره‏ای بیندیشد و اقدامی کند.

قدم اول در طراحی این برنامه تشخیص عناصر مورد نیاز است. این قلم، در این فراز به معرفی این عناصر می‏پردازد. اما ارزش‌گذاری، درجه‏بندی و توزیع آن‏ها بر زمان در قالب یک برنامة جزئی فراخور این مختصر نیست، گرچه گاهی به آن پرداخته است.

هر انسانی در مسیر بندگی خدا و تلاش برای سربازی حضرت ولی عصر در ابعاد مختلف «باید» رشد کند و شکوفا شود؛ بُعد اخلاقی و معنوی ـ بعد علمی ـ بعد جسمی ـ بعد اجتماعی ـ بعد هنری ـ بعد حرفه‏ای یا صنفی.

«باید»ی که در این جمله ادعا شده، اختصاصی به طلبه ندارد. هر انسان مسئولی در هر شغل و موقعیتی، اگر بخواهد خدمتگزار شایسته‏ای برای پیشبرد اهداف دین باشد، باید بنای شخصیت خود را این چنین، جامع و متوازن و معتدل بسازد. از میان این ابعاد، رشد معنوی انسان، اصالت و ضرورت دارد، و رشد انسان در سایر ابعاد، باید در خدمت و به هدف رشد معنوی صورت گیرد.

1 ـ بعد معنوی و اخلاقی

ارتقای معنوی و تهذیب نفس، وظیفه طلبگی طلبه محسوب نمی‏شود؛ بلکه رسالت انسانی اوست. طلبه پیش از آن‏که طلبه باشد یک انسان است. هر انسانی در هر صنف اجتماعی که خدمت می‏کند وظیفه تلاش برای کسب کمال روحی را برعهده دارد. این امانت، به دوش انسان با وصف انسان نهاده شده نه به دوش انسان با وصف طلبه.

البته قابل انکار نیست که طلاب علوم دینی به جهت نسبتی که با دین خدا، دارند، در بعد تهذیب نفس و عمل به آموزه‏های شریعت، مسئولیت بیشتری پیدا می‏کنند. عالم بدون تهذیب مرغ پر شکسته‏ای است که به‏زودی اسیر گرگ و روباه می‏شود. امام صادق به یکی از یاوران و شیعیان نزدیک خود فرمودند:

الحَسَنُ مِن کلِّ أَحَدٍ حَسَنٌ وَ مِنک أَحسَن، لِمَکانِک مِنّا. وَ القَبیحُ مِن کلِّ أَحَدٍ قَبیحٌ وَ مِنک أَقبَح، لِمَکانِک مِنّا[1].

کار خوب، از هر کس خوب است. اما از تو خوب‏تر است. به جهت نسبتی که با ما داری. کار بد، از هر کس بد است و از تو بدتر. به جهت نسبتی که با ما داری.

ارائه برنامه اخلاقی نیازمند بحث جداگانه‏ای است که جزئیات آن با موضوع این گفتار تناسب ندارد و اما از آن‏جا که ارتباط مداوم با آثار اخلاقی، انگیزه و نشاط انسان را در حرکت به سوی کمالات معنوی تأمین و ناآگاهی و ندانم‏کاری او را کم‏تر می‏کند، بنا بر توصیه بزرگان، مناسب است این قبیل آثار، کتاب بالینی ما قرار گیرد. یعنی به هنگام خواب یا وقت مناسب دیگر در هر شبانه‏روز خود را موظف به مطالعة بخشی از آن بدانیم.

همچنین لازم است در هر شبانه‏روز، ساعتی برای خود قرار دهیم که در آن به خلوت و توجه بپردازیم. برنامه این ساعت ممکن است استغفار، دعا، نماز، مناجات، محاسبه، قرائت قرآن، یا توسل باشد. مناسب‏ترین زمان برای این خلوت، سحرگاه است.

2 ـ بعد علمی

رشد شخصیت ما در هر یک از ابعاد شش‏گانه در گرو به‏دست آوردن آگاهی‏هایی است. این آگاهی‏ها باید به‏مرور زمان در ذهن ما حضور یابد و پس از آن به دایره عمل نفوذ کند و به کار گرفته شود. در میان همه این آگاهی‏ها به بیان تفصیلی یک مورد مهم می‏پردازیم.

آشنایی با محتوای دین در دوره تحصیل

نظام آموزشی حوزه در سال‌های نخست، بیشتر تلاش می‏کند تا «توانایی‏ها»ی لازم در جهت فهم عمیق دین را در اختیار طلبه بگذارد. طلبه در سال اول با دین خدا آشنا نمی‏شود؛ صرف می‏خواند. سال دوم، نحو و منطق می‏آموزد. سال سوم بلاغت در دستور کار اوست. پس‏ از آن هم به آشنایی با فقه و اصول می‏پردازد و تا پایان دورة تحصیل، اگر به برنامة درسی حوزه اکتفا کرده باشد چندان با متن محتوای دین (جز در دایرة گزاره‏های فقهی) انس نمی‏گیرد.

اطلاعات دینی و مذهبی طلبه‏ای که 10 سال در حوزه به متون رسمی اکتفا نموده با دوست دبیرستانی او که اکنون فارغ التحصیل دانشگاه است، چندان (یعنی متناسب با 10 سال تحصیل) تفاوت ندارد. زیرا منبع تغذیة فکری هردو مشترک بوده است: مجالس مذهبی، مطالعات شخصی، جلسات وعظ، رسانه‏های جمعی و.. .

تفاوت طلبه با این دوست دانشجو در آگاهی‏های بالفعل نیست. یا دست‌کم به اندازه 10 سال اختلاف ندارند. تفاوت این دو، در توانایی‏ها و قابلیت‏ها است. طلبه، ابزارها و تجهیزات کارآمدی کسب نموده که برای آشنایی عمیق با دین خدا یا تحقیق در معارف دینی بسیار آماده‏تر از دیگران است. هر دو در ابتدای مسیر قرار دارند. اما مَرکبی که طلبه در اختیار دارد سرعت و شتاب او را در حرکت آینده بسیار افزون خواهد نمود. به ‏هرحال لازم است طلبه از ابتدای تحصیل، موازی با کسب توانمندی‏ها و مقدمات، برای انس با متن پیام دین نیز تلاش کند. تعطیلات فراوان حوزه، فرصت بسیار مغتنمی برای تأمین این نیاز مهم است. کمبود این برنامه در فعالیت‏های طلبه موجب دل‌سردی و یأس او از ادامه تحصیل حوزوی می‏شود.

برنامه‏هایی که برای رفع این نیاز، پیشنهاد می‏شود اختصاصی به طلبه ندارد. دیگران نیز می‏توانند برای تقویت بنیان اعتقادی و انس با پیام خدا، این برنامه‏ها را در دستور کار خود قرار دهند ولی از آنجا که این برنامه‏ها با نوع وظایف صنفی طلبه بسیار همخوان است طلبه موظف است بیش از دیگران این برنامه‏ها را دنبال کند و مجاز است بخشی از زمان فعالیت‏های صنفی خود را نیز برای آن قرار دهد.

ارتباط مستمر با قرآن

فعالیت روزانة طلبه نباید از تدبر در آیات و یا مطالعة تفسیر خالی باشد. پیوند دائم طلبه با قرآن، شاکلة روحی و فکری او را بیمه و بهرة معنوی و معرفتی فراوانی نصیب او می‏گرداند. انس با قرآن نیاز دائمی طلبه است. البته این نیاز، در شرایط سنی و علمی مختلف، مراتب گوناگون دارد. رشد علمی طلبه، به او اجازه خواهد داد این انس را در مراتب بالاتر نیز تجربه کند.

فاقرؤوا ما تیسّر من القرآن[2]

ارتباط مستمر با احادیث

گفتار پیشوایان معصوم، که در حدیث معروف ثقلین، هم‏تراز قرآن معرفی گشته‏اند، در شکل دهی به شخصیت اخلاقی و معنوی انسان بسیار مؤثر است. انس درازمدت با روایات و آشنایی با جغرافیای منابع دین، به ‏مرور ما را با هندسه معارف دینی آشنا می‏کند و در فرهنگ آموزه‏های وحیانی پرورش می‏دهد.

پیشنهاد می‏شود برای این منظور، تعدادی از کتب روایی معتبر (مثل اصول کافی، نهج‏البلاغه، تحف‏العقول، غررالحکم، أمالی، خصال، توحید، میزان‏الحکمه و.. . ) با ترجمه فارسی در دسترس باشد و پیش از آغاز هر درس، مباحثه یا مطالعه، حتماً به تلاوت یکی دو حدیث اقدام شود. این التزام موجب می‏شود روزانه بیش از 5 حدیث، به آموخته‏های طلبه افزوده گردد که قطره قطره، به گردآوری ذخیره پربهایی برای او می‏انجامد. این فایده، غیر از بهرة نقدتری است که در کوتاه‏مدت به‏دست می‏آید. گاهی آشنایی با فهرست موضوعات کتب روایی یا عناوین ابواب آن، تأثیر عمیقی در جهت‏گیری عملی انسان دارد. مثلاً دانستن این که در کتب حدیث، فصلی تحت عنوان «میانه‏روی در عبادت»[3] وجود دارد، در نوع برنامه‏ریزی عبادی شخص تأثیر می‏گذارد. حتی اگر به محتوای آن آگاه نباشد. در غیر این‏ صورت طلبه پس از 10 سال تحصیل، خود را از یک‏ دور مطالعة نهج‌البلاغه یا اصول کافی محروم و سرافکنده می‏بیند.

اساتید محترم نیز با التزام عملی خود به این برنامه در آغاز هر درس، تأمین بخشی از این نیاز را برعهده می‏گیرند و الگوی عملی شایسته‏ای برای طلاب خواهند بود.

مطالعه آثار شهید مطهری

مطالعه آثار استاد، علاوه بر آشنایی با محتوای پیام دین که ضرورت زندگی طلبه است، ویژگی‏های منحصر به فرد و فواید پیدا و پنهان دیگری دارد. از جمله این ویژگی‏ها روان بودن بیان و قدرت ارائه فوق العاده استاد در تقریر مطالب، جامعیت، تنوع موضوعات، تحلیل محکم، قوت استدلال، عمق و انسجام درونی محتوا، اصالت و استناد به آموزه‏های دینی، اهمیت موضوعات، به‏روز بودن مطالب و پاسخ گویی به پرسش‏های نوین عصری است.

این‏ها ویژگی‌هایی هستند که همه یک‏جا در آثار استاد جمع شده‏اند. به همین جهت در شرایط کنونی جایگزین دیگری برای آن نمی‏توان ارائه داد گرچه پاره‏ای از موضوعاتی که استاد در آن شرایط برای اولین بار بدان پرداخته بودند امروزه دارای منابعی غنی‏تر و رویکردهایی جامع‏تر است.[4]

برخی از فوایدی که بر این برنامه مطالعاتی مترتب می‏شود از این قرار است:

ـ اسلام‏شناسی جامع و اصیل و تقویت بنیان عقیدتی.

ـ توان پاسخ گویی به نیاز فکری نسل امروز.

ـ الگوگیری از شیوه تحلیل، سبک ارائه، نوع نگاه، روش مواجهه با اندیشه‏های مخالف و نقد سخن دیگران، حساسیت و تعهد اجتماعی و.. . که محصول معاشرت فکری با شخصیتی است که توانمندی علمی حوزوی را با زمان‏شناسی جمع کرده است.

برای بهرة بیشتر از این آثار پیشنهاد می‏شود سیر مطالعاتی از ساده به مشکل[5] محور کار قرارگیرد. البته اشتیاق و انگیزه شخصی در انتخاب کتاب‏ها، حتماً مورد نظر باشد. یعنی از فهرست کتب، اولین کتاب انتخاب و بررسی شود. اگر عنوان کتاب و مطالب آن مورد علاقه شخص نیست و چندان جلب توجه او را نمی‏کند، به کتاب بعد مراجعه شود در غیر این صورت همان کتاب به‏خوبی مطالعه و حتماً خلاصه‏نویسی شود. مثلاً کسی‏که فعلاً حوصله خواندن داستان راستان را ندارد به کتاب بعدی منتقل می‏شود.

آثار انتهای فهرست که کتب تخصصی و فنی استاد است[6] در این مرحله پیشنهاد نمی‏شود. مطالعه این کتب مقارن با تحصیل آن علوم سزاوارتر است.

***

طلبه اگر در برنامه خود برای آشنایی با محتوا و متن اندیشه دینی جایی باز نکند و به برنامه آموزشی رسمی، اکتفا نماید، پس از اندک زمانی احساس خسارت می‏کند و خطر دل‌سردی، ناامیدی و انصراف از ادامة طلبگی او را تهدید می‏کند. زیرا نه در کوتاه ‏مدت به مطلوب خود از حوزه رسیده است و نه توان مواجهه با اجتماع و پاسخ‌گویی به پرسش‏های روز را دارد. نظام آموزشی حوزه به‏جای دادن ماهی، در زمان درازی، ماهی‏گیری می‏آموزد و از این جهت انتقادی به آن وارد نیست. ولی نیاز امروز طلبه هم باید با تلاش خود او تأمین شود. با این فعالیت‏ها توانایی و اطلاعات بالفعل طلبه به ‏نحو هماهنگ رشد می‏کند و فشارِ کاری زیادی هم بر او وارد نمی‏شود.

3 ـ بعد جسمی

حفظ تندرستی و نشاط جسمی، لازمه حرکت به سوی کمال است. به این منظور اهتمام به ورزش، استراحت کافی، تغذیه مناسب و حفظ بهداشت، ضروری است. طلبه باید برای انجام این وظیفه ضروری، آگاهی‏های لازم را در هر مورد کسب کند و پس از آن به کار گیرد.

4 ـ بعد اجتماعی

ارتباط با اجتماع ضرورت زندگی انسان است. در این ارتباط هم جامعه بر انسان اثر می‏گذارد و هم فرد فردِ انسان‌ها ـ به اندازه ابعاد وجودی خود ـ بر جامعه.

5 ـ بعد هنری

وجود ذائقة جوشان و حس سرشار هنری که نشان از توازن و انسجام روحی دارد، موجب بهره‏مندی شخص از مظاهر زیبایی و نوعی نشاط و انبساط خاطر می‏گردد. علاوه بر این بهرة شخصی از جلوه‏های هنر، فوران ذوق و سلیقه و نیز قدرت خلاقیت هنری از دارایی‏های ارزش‏مند یک طلبه است که در قلم و بیان او سرازیر می‏گردد و آثار علمی او را جان بخشیده و به جریان می‏اندازد. لذا تقویت لطافت روحی و ظرافت هنری تا اندازة ممکن در دستور کار او قرار می‏گیرد.

6 ـ بعد صنفی

آنچه از ابتدای این فصل به آن پرداخته‏ایم بیشتر ناظر به هویت صنفی طلبه و ممیزات او از دیگران است. در این‏جا هم به محورهای عمدة رشد صنفی اشاره‏ای
 خواهیم داشت.

مطالعه پیرامون حوزه

فنون و مهارت‏ها

دسته‏ای از مهارت‏ها که بیشتر مربوط به فعالیت‏های فرهنگی طلبه می‏شود عبارت‌اند از: نویسندگی، ویراستاری، پژوهش، سخن‏وری وخطابه، تبلیغ، مرثیه خوانی و..

برخی مهارت‏های عمومی که فراگیری آن مفید و در کارآمدی طلبه مؤثر است: تجوید و قرائت قرآن، آشنایی عمومی با کامپیوتر و اینترنت، ماشین‏نویسی (تایپ) به عنوان قلم کتابت دنیای جدید، رانندگی وسایط نقلیه، فنون نظامی.

تدریس علوم حوزوی

از میان همة فعالیت‏های جانبی، تدریس علوم حوزوی مزیتی ویژه دارد. زیرا طلبه در ضمن تدریس به تعمیق اطلاعات و احاطه کامل بر آن علم دست پیدا می‏کند و ضمن تکرار آموزه‏ها موضوعات گذشته را در ذهن خود تثبیت می‏نماید.[7] از این رو تدریس نسبت به سایر امور، رنگ تحصیلی بیشتری دارد و با هویت کاری طلبه، هماهنگ‏تر است. لذا گفته‏اند اگر امر بین تحصیل و تدریس دائر شود، تدریس مقدم است. زیرا تدریس، فرایند تحصیل را به سامان و نتیجه کامل می‏رساند.

فعالیت‏های گروهی

فعالیت‏های گروهی سه فایدة مهم دارد:

1 ـ بهره‏گیری از علم و عقل دیگران.

2 ـ افزایش انگیزه

3 ـ افزایش توان

وقتی با دیگران همراه می‏شویم، در تصمیم‏گیری‏ها توجه بیشتری به کار می‏گیریم. هر کس با آگاهی‏ها و حساسیت‏های خود نقطه خاصی را در موضوع مورد کاوش می‏نمایاند و اطلاعات و حساسیت خود را به دیگران انتقال می‏دهد. انباشته شدن این توجهات، تصمیم نهایی را بسیار دقیق و پخته می‏کند.

فعالیت‏های فرهنگی و تبلیغی

فعالیت‏های فرهنگی و تبلیغی از عمده‏ترین و در عین حال حساس‏ترین فعالیت‏های صنفی طلبه است که در دورة دوم حیات صنفی او یعنی دورة ثمردهی و خدمت رسانی ظهور می‏یابد، به جهت اهمیت فعالیت‏های فرهنگی در فصل مستقلی به تفصیل بدان خواهیم پرداخت.

[1]. بحارالانوار ج 47، ص 349 و شرح نهج‏البلاغه ابن‏ابی‏الحدید ج 18،‌ ص 205.

[2]. مزمل 73: 20.

[3]. اصول کافی ج2 ص 86، ونیز بحار الانوار ج 71. ص 209، باب الاقتصاد فی العباده.

[4]. در رتبه بعد از استاد شهید، آثار قلم و بیان مقام معظم رهبری آیه اللَّه خامنه‏ای، دارای چنین ویژگی‏هایی است.

[5]. این سیر مطالعاتی در ضمائم همین کتاب آمده است.

[6]. از شماره 53 به بعد سیر مطالعاتی.

[7]. توانایی‏های جانبی دیگری در ضمن تدریس به‏دست می‏آید كه هر یك حایز اهمیت بسیار است.